کاهش حداقل ۱۰ متری سطح ایستایی آب‌های زیرزمینی در طول یک دهه گذشته

ایران در کمربند خشک و نیمه خشک قرار دارد و در سالیان اخیر نیز درگیر خشکسالی و کم‌بارشی بوده است و نسبت به وسعتی که دارد میزان جنگل‌ها و فضای سبز آن بسیار کم است این درحالی است که بسیاری از آنها نیز تخریب شده‌اند. با گسترش خشکسالی و کاهش منابع آبی زیرزمینی برخی از دشت‌ها به عنوان مناطق ممنوعه برای بهره‌برداری از منابع آبی معین شده‌اند چراکه بهره‌برداری بیش از حد از منابع آبی موجب فرونشست زمین می‌شود و تبعات بسیار زیادی دارد اما در این میان با وجود ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های اعمال شده، مساله انتقال آب از دشت رامیان مطرح شده که به علت بهره‌برداری بیش از حد از منابع آب، آبخوان‌هایش در معرض خطر نابودی است و به عنوان دشت ممنوعه شناخته شده، همچون سایر طرح‌های انتقال آب، واکنش‌های مختلفی را به دنبال داشته است.
دکتر وحید جعفریان به ایسنا درباره نقش و نحوه مدیریت منابع آب در تشدید فرآیند فرسایش بادی و توفان‌های ماسه‌ای و گرد و غبار و با تاکید بر ضرورت تدوین و اجرای الگوهای جامع‌نگر و یکپارچه مدیریت سرزمین اظهار کرد: در حال حاضر گردش اطلاعات بین‌‌بخشی و ساختارهای انسجام‌بخشی و هماهنگی بین دست‌اندرکاران متعدد مدیریت پایدار سرزمین چندان کارآمد نبوده و پیامد این امر می‌تواند به تخریب سرزمین در آسیب‌پذیرترین زیست‌بوم‌ها از جمله مناطق بیابانی منجر شود.
وی با اشاره به بهره‌برداری بیش از ظرفیت منابع آب زیرزمینی و تاثیر آن در تخریب جنگل‌های بیابانی کشور گفت: در شرایط اقلیمی فعلی ایران بعید می‌دانم دیگر دشتی داشته باشیم که جزو مناطق ممنوعه نباشد. دشت‌های مناطق بیابانی دشت‌هایی هستند که مدت‌هاست با افت شدید منابع آبی زیرزمینی مواجه شده‌اند. در مطالعات موردی مشاهده شده است که در طول یک دهه سطح ایستایی آب‌های زیرزمینی از میزانی که سال‌های گذشته داشت حداقل ۱۰ متر کاهش یافته است. این میزان به مراتب خارج از توان سازگاری پوشش گیاهی وابسته به آب‌های زیرزمینی در رخساره‌های مناطق بیابانی است. به‌طور مثال درختان عظیم کهور ایرانی در منطقه شهر ریگان در شهرستان نرماشیر و در استان کرمان که چندین قرن قدمت داشته‌اند تنها طی یک دهه به دلیل ناتوانی در تطبیق خود با تغییرات سریع منابع آب تقریبا به‌طور کامل نابود شده‌اند.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری افزود: افت قابل توجه سطح ایستایی آب‌های زیرزمینی و عدم تامین نیاز آبی دشت‌های سیلابی واقع در حاشیه مناطق کویری و بیابانی به‌عنوان یک عامل ریشه‌ای، بسیاری از رویشگاه‌های طبیعی و دست کاشت مناطق بیابانی را تهدید کرده و زمینه‌های آسیب‌پذیری این عرصه‌ها در مواجهه با سایر عوامل نظیر طغیان آفات و امراض تشدید می‌شود. این مقام مسوول توسعه سدهای بزرگ‌، بهره‌برداری نامتوازن از آب‌های زیرزمینی، پایین بودن بهره‌وری آب و فقدان برنامه توسعه محلی مبتنی بر آمایش سرزمین را از جمله علل اصلی این مساله برشمرد.
وی تاکید کرد: این مسائل نشان‌دهنده جدی بودن مساله افت آب‌های زیرزمینی و عدم تامین حق‌آبه‌های اکولوژیک دشت‌های سیلابی است و اگر به ریشه و علت این اتفاق‌ها به‌درستی توجه نشود، اقدامات جبرانی و احیای آنها نمی‌تواند پایدار باشد.
جعفریان در پایان درباره راه‌های مقابله با بیابان‌زایی تصریح کرد: فعال‌سازی کارگروه ملی مقابله با بیابان‌زایی به‌عنوان یک ساختار قانونی بین‌بخشی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های قابل توجه عملی و مشارکت دادن واقعی جوامع محلی در فرآیند طرح‌های اقتصادی جایگزین اقدامات تخریب‌کننده همچنین تدوین برنامه‌های پشتیبان مدیریت پایدار سرزمین از جمله ظرفیت‌سازی، ارتقای آگاهی و زمینه‌سازی و تسهیل سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در برنامه هفتم توسعه می‌تواند روند مقابله با بیابان‌زایی و تخریب سرزمین را متوقف کند.