کسری محرز بودجه

محمدقلی یوسفی*
واقعیت اقتصادی کشور حکایت از آن دارد که نه‌تنها بار هزینه‌ای دولت کاهش نیافته است بلکه کاهش درآمدهای نفتی به دنبال اعمال تحریم‌های آمریکا به حفظ وضعیت هزینه‌ای دولت انجامیده و کسری بودجه دولت را اجتناب‌ناپذیر کرده است.
اما با وجود برآوردهای مختلفی که در خصوص رقم کسری بودجه شده است، مهم است بدانیم که کسری بودجه به اشکال مختلفی قابل تعریف است و در چگونگی استفاده از منابع مختلف کشوری نمود پیدا می‌کند. از این منظر می‌توان افزایش مالیات، حذف یارانه دهک‌های درآمدی، کاهش هزینه‌های زیرساختی و کاهش هزینه‌های رفاه و سلامت مردم را راهی برای کاهش هزینه‌های جاری دولت دانست، اما جبران کاهش هزینه‌هایی از این دست در شرایط فعلی هزینه‌های سنگین‌تری را در آینده بر دولت تحمیل خواهد کرد.
از سوی دیگر بزرگ بودن اندازه دولت خود مزید بر علت است و بار هزینه‌ای وی را بالا می‌برد که این مهم در کنار وابستگی ۸۰ درصدی تولید ناخالص داخلی کشور به درآمدهای نفتی دولت، نشان می‌دهد راهی برای کاهش هزینه‌های دولت آشکار نشده است و کسری بودجه دولت اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.
در حالی که کوچک شدن اندازه دولت می‌تواند یکی از راه‌های اساسی برای کاهش هزینه‌های جاری‌اش باشد، اما اصرار دولت برای ایجاد دو وزارتخانه جدید نشان می‌دهد دولت در حال بزرگ شدن است و از این منظر هزینه‌های دولت نیز رو به افزایش می‌گذارد.
در کنار این موضوع افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها و ثبت نرخ تورم ۵۰ درصدی نیز خود موید بالا رفتن هزینه‌های دولت است. این موضوع در کنار تحریم‌های آمریکا و کاهش شدید درآمدهای نفتی و مالیاتی می‌تواند مهر تایید بر کسری فراگیر بودجه دولت بزند. از آنجا که تاروپود اقتصاد ایران به نفت وابسته است، می‌توان این‌گونه استدلال کرد که مالیات نیز ریشه در درآمدهای نفتی دارد و حتی سیاست‌های دولت برای افزایش درآمدهای مالیاتی نیز راه به جایی نخواهد برد.
درآمدهای نفتی کشور در حالی رو به کاهش گذاشته است که نه بهبودی در بهره‌وری و کارایی اقتصاد ایجاد شده است و نه سیاستی برای مقابله با حیف و میل اقتصادی اتخاذ شده است. این موضوع نشان می‌دهد که هزینه‌های جاری دولت کاهش نیافته و وضعیت قبلی خود را حفظ کرده است.
به این ترتیب در حالی که اتفاق مثبتی در اقتصاد نیفتاده است، هزینه‌های دولت به قوت خود باقی است، تورم رو به فزونی گذاشته است و گشایشی در روابط بین‌الملل ایجاد نشده است. شواهد دال بر وجود کسری بودجه بی‌سابقه دولت است و حتی چاپ پول و وضع مالیات تورمی برای جبران کسری بودجه در واقع دست بردن در جیب مردم است.
به نظر می‌رسد آنچه در اقتصاد ایران جای ایراد دارد، این است که کسری بودجه دولت برای جبران مصارف جاری است. این در حالی است که در کشورهای توسعه‌یافته این مهم راهی برای بهبود ساختار اقتصادی کشور است.
بنابراین تحریم‌ها، تورم بالا، بیکاری و بی‌ثباتی اقتصادی نشان می‌دهد که کسری بودجه دولت اجتناب‌ناپذیر است و صحبت‌های رییس سازمان برنامه‌وبودجه مبنی بر نبود کسری بودجه در سال‌جاری با واقعیت‌های اقتصادی تناسب ندارد و تنها نوعی رفع تکلیف است!
* اقتصاددان