کنایه به داخلی‌ها یا چراغ سبز به خارجی‌ها

آرزو فرشید- حسن روحانی عصر یکشنبه در نشست خبری خود در پاسخ به خبرنگاران حرف‌هایی زد که بیشتر آنها تکراری و قابل پیش‌بینی بود. تاکید وی بر اینکه اجازه نخواهد داد کسی در لغو تحریم‌ها تاخیر ایجاد کند اما هم تازگی داشت و هم از جهات مختلف قابل بررسی بود. اغلب روزنامه‌های دیروز همین بخش از سخنان روحانی را تیتر کرده و به آن پرداختند. برداشت‌ها از این جمله آقای رییس‌جمهور اما متفاوت بود. گروهی از کارشناسان سیاسی و رسانه‌ای جمله یادشده و قاطعیت روحانی در بیان آن را نشانه‌‌ای از عزم دولت برای مقابله با مخالفان داخلی دانستند. این گروه با در نظر گرفتن اینکه رییس دولت تا اینجای کار به اجرای بدون چون و چرای مصوبه اخیر مجلس- اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها- که از نظر دولت مضر است، تن نداده، به این نتیجه رسیدند که مقصود روحانی طیف تندرویی در داخل هستند که با نیات سیاسی و انتخاباتی تمایل دارند لغو تحریم‌ها حداقل تا بعد از انتخابات ۱۴۰۰ به تاخیر افتد.
گروه دیگری از سیاسیون اما این سخنان روحانی را خط و نشان برای داخلی‌ها و حتی کنایه آنان ندانستند. این گروه که عموما هم اصولگرا هستند، نه‌تنها اظهارات روحانی را به خود نگرفته که معتقدند او قصد داشته به خارج و مشخصا بایدن، پیامی بدهد! گذشته از اینکه مخاطب سخن روحانی چه کسی بود، اطمینان خاطر او توجه‌ها را جلب کرد. بلافاصله بعد از شنیدن آن موضع قاطعانه روحانی این سوال به ذهن رسید که او بر پایه کدام توانایی و اختیار از اجازه ندادن به تاخیر در لغو تحریم‌ها می‌گوید؟! البته برخی از کارشناسان بر این باور هستند که او با جلب حمایت‌های بیشتر خواهد توانست سیاست خارجی مد نظر خود را پیش ببرد. برخی دیگر نیز ماجرا را از آن سو دیده و با اشاره به اینکه تصمیم‌گیری درباره مسائل کلان از جمله سیاست خارجی در اختیار روحانی نبوده و تحت نظر شخص رهبری است، این‌طور استنباط کردند که روحانی از همسویی سیاست‌های دولتش با سیاست‌های کلان نظام اطمینان دارد.
بر همین اساس در گفت‌وگو با کارشناسان سیاست داخلی و خارجی از هر دو جناح اصلاح‌طلب و اصولگرا به تحلیل موضع روحانی در زمینه لغو تحریم و تاخیر در آن، همچنین ریشه اطمینان خاطر او پرداختیم.
مصرف داخلی
حسن بهشتی‌پور تحلیلگر مسائل بین‌الملل معتقد است این سخن روحانی مصرف داخلی دارد. او در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» گفت: «برداشت من این است که وقتی گفتند اجازه تاخیر در لغو تحریم‌ها را نمی‌دهیم به مخالفان دولت در داخل پیام دادند زیرا باید گفت او در موقعیتی نیست که بتواند در لغو تحریم‌ها تاخیر ایجاد کند یا نکند، او اول باید تکلیف خود را با برجام روشن کند.»
وی در پاسخ به اینکه آیا این جمله روحانی را نمی‌توان پیامی به بایدن در راستای اشاره به ضرورت تعجیل در تصمیم‌گیری پیرامون برجام تلقی کرد گفت: «فکر نمی‌کنم. همه می‌دانند که تعیین‌کننده این موضوع در ایران رهبری است. رییس‌جمهور تصمیم‌گیر نیست. او صرفا عامل اجرایی و مذاکره‌‌کننده است. آقای روحانی خودش هم این نکته را خوب می‌داند. این پیام برای خارجی‌ها نیست زیرا آمریکایی‌ها هم این موضوع را خوب می‌دانند.»
بهشتی‌پور تاکید کرد: «مخاطب روحانی در این مبحث داخل کشور است و می‌گوید من اجازه نمی‌دهم کسی لغو تحریم‌ها را به تاخیر اندازد. البته اینکه چطور اجازه نمی‌دهد هم خودش موضوع قابل توجهی است.»وی در پاسخ به این پرسش که وقتی مصوبه اخیر مجلس دست دولت را بسته است، روحانی چطور می‌تواند با اطمینان از به تاخیر نیفتادن لغو تحریم‌ها بگوید گفت: «بدون حمایت رهبری امکان ندارد دولت بتواند کاری انجام دهد مگر اینکه به نحوی ایشان را متقاعد کنند.»
بهشتی‌پور همچنین در واکنش به اینکه آیا اطمینان خاطر روحانی در نشست خبری اخیر، نشانه‌ای از حمایت رهبری از رویکرد دولت در سیاست خارجی است گفت: «آقای روحانی همیشه همین‌طور صحبت می‌کند. فکر می‌کنم این موضوع ارتباط مستقیم به اینکه نظر رهبری را جلب کرده باشد، ندارد. ایشان همیشه با همین اعتماد به نفس صحبت می‌کند.»
پیام به سنگ‌اندازان
ناصر قوامی فعال سیاسی اصلاح‌طلب نیز مخاطب روحانی را داخلی‌ها دانست. او ضمن تاکید بر اینکه «قصد نیت‌خوانی نداریم» گفت: «متاسفانه این آقایان شفاف حرف نمی‌زنند. بهتر بود آقای روحانی صریحا می‌گفت منظورش چیست. به هر حال این مصوبه اخیر مجلس دو ماه فرصت داده که تحریم‌ها برداشته شود. برداشتن تحریم‌ها نیز دست آمریکاست نه روحانی.»
وی افزود: «ظاهرا این سخنان روحانی درباره اینکه اجازه تاخیر در لغو تحریم‌ها را نمی‌دهد، مربوط به داخل کشور است و به کسانی که قصد سنگ‌اندازی در مسیر دولت را دارند، اشاره می‌کند زیرا آقای روحانی اختیاری ندارد تا به آمریکا بگوید اجازه می‌دهد یا نمی‌دهد. مگر آنها با اجازه او تحریم وضع کردند که حالا با اجازه او لغو کنند.»
این نماینده پیشین مجلس در پاسخ به اینکه آیا این سخن روحانی را نمی‌توان از باب اشاره به ضرورت تعجیل در حل‌و‌فصل مسائل مربوط به برجام، پیامی به طرف خارجی تلقی کرد گفت: «اگر این‌طور بود باید می‌گفت که هرچه زودتر این کار را انجام می‌دهیم یا چیزی با این مضمون. نه اینکه بگوید من اجازه تاخیر نمی‌دهم. به کی اجازه نمی‌هد؟! به آمریکا؟! آمریکا که اجازه او را نمی‌خواهد. وقتی از عبارت اجازه نمی‌دهم استفاده می‌کند یعنی مخاطبش افرادی در داخل که قصد این کار را دارند، هستند.»قوامی در پاسخ به اینکه روحانی در شرایط موجود که مصوبه اخیر مجلس را نیز پیش رو دارد، چطور با این اطمینان از اجازه ندادن در زمینه تاخیر در لغو تحریم‌ها سخن می‌گوید گفت: «این را آقای روحانی باید پاسخ دهد.»
مخاطب خارجی
حمیدرضا ترقی فعال سیاسی اصولگرا و معاون بین‌المللی حزب موتلفه اما مخاطب روحانی را در داخل کشور نمی‌یابد. او در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» گفت: «طبیعتا در داخل کشور از کسی در جهت تاخیر در لغو تحریم‌ها کاری ساخته نیست. آنچه مسلم است، عوامل بیرونی مثل دولت بایدن که الان در شرف روی کار آمدن هستند، در این زمینه نقش دارند، به خصوص که از مواضع و اظهارنظرهایشان این‌طور استنباط می‌شود که معلوم نیست تحریم‌ها را لغو کند یا اینکه همه تحریم‌ها را لغو نخواهد کرد و… .»وی افزود: «از آنجا که لغو یا عدم لغو تحریم‌ها در دست طرف خارجی است و در داخل کشور نیز کسی مایل به ادامه تحریم نیست و خواهان لغو تحریم هستند، مخاطب آقای روحانی احتمالا طرف خارجی است.»ترقی در پاسخ به اینکه وقتی مخاطب طرف خارجی باشد، آقای روحانی به چه اعتباری و با چه اطمینانی از عبارت اجازه نمی‌دهم استفاده می‌کند گفت: «این را باید خودش جواب دهد و بگوید چطور می‌خواهد اجازه ندهد. تا حالا که هم اجازه داده‌اند و هر روز هم یک تحریم جدید وضع می‌شود و دامنه تحریم‌ها افزایش پیدا می‌کند.» این فعال سیاسی اصولگرا این گمانه که روحانی با بیان جمله مورد بحث، به منتقدان و مخالفان دولت کنایه زده است را رد کرد و گفت: «تصور نمی‌کنم که این‌طور باشد. به هر حال هیچ جریان سیاسی در کشور به تداوم تحریم‌ها علاقه‌مند نیست زیرا بخشی از مشکلات فعلی ناشی از همین تحریم‌هاست. بر این اساس هیچ‌کس در داخل کشور موافق تحریم نیست. فرقی هم ندارد که اصلاح‌طلب باشد یا اصولگرا. تصور نمی‌کنم آقای روحانی هم خطاب به داخلی‌ها این را گفته باشد زیرا از ادامه صحبت‌هایشان این‌طور معلوم می‌شد که تلاش دولت در راستای لغو تحریم است. آقای روحانی به تفسیر دولت در اجرای قانون مصوب مجلس اشاره کرد و این یعنی دولت نیز همان‌طور که در عنوان قانون آمده است، به دنبال استفاده از ابزارهایی برای لغو هر چه سریع‌تر تحریم‌هاست بنابراین فکر نمی‌کنم آن اشاره آقای رییس‌جمهور نیز موضعی در جهت نقض قانون مصوب مجلس باشد.»
جمع‌بندی
مخاطب روحانی منتقدان دولت و کسانی که آگاهانه یا نا‌آگاهانه آب به آسیاب دشمن ریخته و موجب تاخیر در لغو تحریم‌ها باشند، یا طرف خارجی که شاید باید بداند الان وقت تعامل است و اگر دیر بجنبد، معلوم نیست شانسی داشته باشد یا خیر، برای مردم فرقی ندارد. افکار عمومی صرفا به آن اطمینان خاطر در لحن و کلام روحانی دل‌خوش کرد؛ اطمینان خاطری که وجود اراده‌ای جدی برای لغو تحریم را نوید می‌دهد. حتی منشأ این اطمینان خاطر نیز برای مردم چندان اهمیت ندارد و صرفا در انتظار نتیجه آن هستند.