کودتای نرم در ریاض

پادشاه عربستان سعودی ولیعهد جدیدی برگزیده است. ملک سلمان بن عبداالعزیز، پادشاه عربستان سعودی، فرزندش محمد را به عنوان ولیعهد جدید این کشور معرفی کرده است. امیر محمد بن سلمان جانشین امیر محمد بن نائف، برادرزاده پادشاه می‌شود که تا‌کنون سمت ولیعهدی را داشته است. محمد بن نائف سمت وزارت کشور در کابینه سعودی را نیز از دست داده است.
محمد بن سلمان‌ که ٣١ سال دارد، تا پیش از این سمت نایب ولیعهد، نایب دوم نخست‌وزیر و وزیر دفاع را در کابینه سعودی در اختیار داشت. در ساختار سیاسی عربستان سعودی، سمت نخست‌وزیر نیز متعلق به پادشاه است و معمولا ولیعهد در مقام نایب اول نخست‌وزیر ریاست دولت را برعهده دارد. به این ترتیب، محمد بن سلمان همزمان به سمت نایب اول نخست‌وزیر هم منصوب شده و سمت وزارت دفاع را نیز حفظ کرده است. وی با آغاز سلطنت پدرش به سمت وزیر دفاع منصوب شده و به عنوان جوان‌ترین وزیر دفاع در جهان شهرت یافته بود.
این دومین بار است که ملک سلمان، ولیعهد عربستان را تغییر می‌دهد. در ماه آوریل سال ۲۰۱۵ و چند ماه پس از آغاز سلطنت خود، وی امیر محمد بن نائف را به جای مقرن بن عبدالعزیز، برادر ناتنی‌اش به ولیعهدی انتخاب کرد.
تا پیش از آن، فرزندان عبدالعزیز آل سعود، بنیانگذار مملکت سعودی، به عنوان ولیعهد انتخاب شده و پس از برادران خود به سلطنت رسیده بودند. محمد بن نائف نخستین فرد از نسل سوم خاندان سعودی بود که انتظار می‌رفت به سلطنت سعودی برسد. در حال حاضر، محمد بن سلمان نه تنها نخستین فرد از نسل سوم خاندان سلطنتی سعودی بلکه اولین فرزند یک پادشاه این کشور است که هنگام سلطنت پدر خود مقام ولیعهدی می‌گیرد و قرار است جانشین پدر شود. همچنین‌ به عنوان نایب اول نخست‌وزیر، او ریاست عملی هیات دولت را نیز در دست گرفته است.
در روزهای اخیر، برخی منابع خبری منطقه از احتمال تحولاتی در رده‌های عالی حکومتی عربستان خبر داده بودند. به گفته آنان، ولیعهد سابق به تدریج نفوذ خود در تشکیلات حکومتی را از دست داده بود درحالی که قدرت محمد بن سلمان افزایش می‌یافت. به خصوص حضور نظامی عربستان در یمن و اتخاذ سیاست منطقه‌ای چالش‌جویانه‌تر این کشور به نشانه‌ای از قدرت محمد بن سلمان و تیم جدید او در تشکیلات حکومتی سعودی تعبیر می‌شد.
محمد بن سلمان ۳۱ ماه آگوست از سومین همسر سلمان بن عبدالعزیز در جده متولد شد. او بزرگ‌ترین پسر ملک سلمان است. امیر‌محمد در عربستان سعودی تحصیل کرده و در رشته حقوق از دانشگاه ملک سعود این کشور فارغ‌التحصیل شده است.
او فعالیت دولتی خود را از سال ۲۰۰۹ و هنگامی که پدرش امیر منطقه ریاض بود در تشکیلات محلی آغاز کرد. در سال ۲۰۱۱، با درگذشت سلطان بن عبدالعزیز ولیعهد وقت و تعیین نائف بن عبدالعزیز به عنوان ولیعهد جدید، سلمان بن عبدالعزیز به سمت نایب ولیعهد و نایب دوم نخست‌وزیر و وزیر دفاع منصوب شد و فرزند محمد را به عنوان مشاور وارد امور دولت مرکزی معرفی کرد.
در سال ۲۰۱۲، نائف بن عبدالعزیز هم درگذشت و مدتی پس از ارتقای امیرسلمان به مقام ولیعهدی و نیابت اول نخست‌وزیر، محمد بن سلمان به کابینه عربستان سعودی راه یافت.
در ژانویه سال ۲۰۱۵، با درگذشت ملک عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه سعودی، سلمان بن عبدالعزیز به سلطنت رسید و فرزندش محمد سمت وزیر دفاع را به دست آورد. از زمان انتصاب نائف بن محمد به ولیعهدی، محمد بن سلمان عنوان نایب ولیعهد و نایب دوم نخست‌وزیر را داشت.
از محمد بن سلمان به عنوان یکی از افراد قدرتمند در تشکیلات سیاسی سعودی نام برده می‌شد و به خصوص در ماه‌های اخیر، او در سفر به کشورهای دیگر با مقامات عالی‌رتبه این کشورها دیدار داشت. از جمله سفرهای اخیر او می‌توان از دیدار از واشنگتن و مسکو و مذاکره با دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین نام برد.
اگرچه در نظام سیاسی عربستان سعودی پادشاه به عنوان ولی امر از اختیارات و قدرت قابل توجهی برخوردار است ‌اما معمولا نظر بر این بود که قدرت او محدود به تایید و پذیرش از سوی اعضای ارشد خاندان سلطنتی است. به خصوص گفته می‌شد ترتیبات وراثت سلطنت باید مورد تایید اعضای خاندان سلطنتی باشد. مشخص نیست که اقدام ملک سلمان در راستای تمرکز و تثبیت قدرت در خانواده خود نیز مورد تایید امیران سعودی قرار گرفته و آیا چالشی در برابر آن وجود داشته است یا نه.
تحلیلگران محمد بن‌سلمان را یک تکنوکرات می‌دانند که در حال ساخت اقتصاد عربستان بدون وابستگی به صنعت نفت است. محمد بن‌سلمان به داشتن روحیه تهاجمی و بلندپروازانه شهرت دارد. یک تحلیلگر سعودی درباره او می‌گوید: این پسر تماما تغییر است؛ کسی که جاه‌طلبی‌های بزرگی دارد و به دنبال آن است تا تفکر غربی را در عربستان سعودی اعمال کند.
محمد بن‌سلمان اگر‌چه تنها دو سال است که به طور جدی وارد عرصه سیاست در عربستان شده اما طی همین دو سال نشان داد که بی‌تجربگی و گرفتن تصمیمات بدون پشتوانه سیاسی و عجولانه از ویژگی‌های بارز شخصیتی وی محسوب می‌شود. تصمیم حمله به یمن و محاصره قطر را می‌توان از جمله این تصمیمات محمد بن‌سلمان نام برد.
بیعت ولیعهد مخلوع با بن‌سلمان
در رای‌گیری هیات بیعت، محمد بن سلمان از ۳۴ رای با ۳۱ رای به پست ولیعهدی رسیده است. پادشاه درخواست کرده است، بعد از نماز تراویح با ولیعهد جدید در مکه مکرمه بیعت شود. محمد بن نایف باوجود کنار گذاشته شدنش با محمد بن سلمان به عنوان ولیعهد در کاخ صفا در مکه بیعت و برای او آرزوی موفقیت کرد.
گفتنی است دستور پادشاه بند «ب» ماده پنج اساسنامه حکومتی این کشور را تعدیل کرده است. این اولین بار است که قدرت از پدر به پسر به ارث می‌رسد. ماده پنجم سنت سلطنتی خاندان سعودی دارای پنچ بند به این ترتیب است، الف: سیستم حکومتی در عربستان سعودی، سلطنتی است. ب: منصب پادشاهی عربستان تا پیش از فوت تمامی فرزندان پسر عبدالعزیز بن عبدالرحمان فیصل آل سعود، بنیانگذار پادشاهی سعودی از برادر بزرگ‌تر به برادر کوچک‌تر به ارث می‌رسد. ج: پادشاه ولیعهد را انتخاب و طی حکمی سلطنتی می‌تواند او را برکنار کند. د: ولیعهد به وظایف ولیعهدی می‌پردازد و تنها مامور انجام وظایفی می‌شود که پادشاه تعیین می‌کند. ه: ولیعهد در صورت مرگ پادشاه تا زمان بیعت رسمی به عنوان شاه جدید، وظایف پادشاه را انجام می‌دهد.
براساس دستور پادشاه، شاهزاده عبدالعزیز بن سعود بن نایف وزیر کشور جدید شده است. در ادامه عزل و نصب‌های پادشاه احمد بن محمد السالم به عنوان معاون وزیر کشور در سطح وزیر (یعنی در سطح ممتاز) تعیین شد و دکتر ناصر الداوود از پستش برکنار و به عنوان نماینده وزارت کشور در سطح وزیر تعیین شد.
این دستور جدید پادشاه در حالی است که او اخیرا در ادامه جنگ قدرت در این کشور اختیارات محمد بن نایف را کم کرده بود. طبق گزارش اخیر خبرگزاری رسمی عربستان، سلمان بن عبدالعزیز دستور تغییر و تحول در وزارت دادگستری این کشور را داده بود. طبق این دستور، نام هیات تحقیق و دادستانی کل به دادستانی کل تغییر کرد و در این وضعیت از استقلال برخوردار شد.
طبق این دستور، دادستان کل که از این پس به‌ طور مستقیم با پادشاه در ارتباط است، از استقلال تام برخوردار خواهد بود و هیچ‌ کس حق دخالت در کار وی را نخواهد داشت. این در حالی است که پیش‌تر دادستان کل با ولیعهد عربستان مستقیم در ارتباط بود و این فرمان به معنای محدود شدن اختیارات محمد بن نایف بود. از قبل هم گفته می‌شد،‌ محمد بن نایف با پسر شاه بر سر تخت پادشاهی رقابت داشت.
از طرفی یکی از فعالان معروف عربستانی تاکید کرد که شاه سعودی به زودی به نفع پسرش از سلطنت کناره‌گیری می‌کند.
پس از برکناری ناگهانی ولیعهد و معرفی پسر سلمان به عنوان ولیعهد جدید، مجتهد در صفحه توئیتر خود نوشت: سلمان به زودی به نفع پسرش محمد از قدرت کناره‌گیری می کند. مجتهد این خبر را تحت عنوان کودتای محمد سلمان منتشر کرد.