کیفیت هوای تهران در وضعیت هشدار

گروه جامعه- سال‌هاست نفس کشیدن در پایتخت سخت شده است؛ آلودگی هوا، ویروس کرونا و حالا گاز مازوت وضعیت هوای تهران را به سطح «هشدار» رسانده است. براساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، دیروز کیفیت هوا در پایتخت با شاخص میانگین ۱۴۸ در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس بود. همچنین کیفیت هوا در ۱۹ ایستگاه در وضعیت قرمز و بیانگر هوای ناسالم برای همه اعلام شد. در روزهای اخیر مسوولان و شرکت پخش فرآورده‌های نفتی نیز استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها را تایید کرده‌اند. اما مسوولان می‌گویند که استفاده از این سوخت خطرناک و ارزان غیرقانونی بوده است. در حالی که شرکت پخش فرآورده‌های نفتی ادعا می‌کند با مجوز «مراجع ذی‌صلاح» از این سوخت استفاده کرده است.

از طرف دیگر کلانتری رییس سازمان محیط‌زیست اعلام کرده که به دلیل تحریم‌ها ایران نتوانسته «مازوت» بفروشد و ذخایر مازوت در پالایشگاه‌ها پر شده است حالا مجبور به استفاده از آنها هستیم. اتفاقی که برای پنج روز متوالی وضعیت هوای پایتخت را  ناسالم برای همه گروه‌ها کرده است.

اما تاوان استفاده از مازوت را ریه‌های مردم می‌دهند، به همین دلیل استاندار تهران پیشنهاد دو روز تعطیلی را برای همه دستگاه‌های اداری دولتی، خصوصی و همچنین فعالیت‌های عمرانی به معاون اول رییس‌جمهور ارائه داده است که برابر قوانین معاون اول رییس‌جمهور و یا هیات وزیران در این خصوص تصمیم‌گیری نهایی را انجام خواهند داد.

حالا آلودگی هوا در کشور تبدیل به رقیب خطرناک کرونا شده و تعدادی از کلانشهرهای کشور ازجمله تهران، اصفهان، کرج، زنجان، اراک، اهواز، قزوین، قم و… را درگیر خود کرده است. درحالی آلودگی هوا به‌دلیل افزایش غلظت ذرات معلق کمتر از ۵/۲ میکرون در برخی از شهرهای کشور نفس را تنگ و آسمان را خاکستری کرده که کارشناسان همواره تاکید دارند که معضل آلودگی هوا بسیار خطرناک‌تر از معضل کروناست، چراکه ویروسی که این روزها تمام جهان را درگیر خود کرده تا امروز کمتر از دو میلیون تن فوتی داشته اما آلودگی هوا در دنیا سالانه سبب هفت میلیون مرگ زودرس می‌شود.

با همه اینها ابتدای فصل پاییز بود که عیسی کلانتری  رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست  نسبت به همزمانی آلودگی هوا و ویروس کرونا هشدار داده و تاکید کرده بود که افزایش غلظت ذرات معلق کمتر از ۵/۲ میکرون می‌تواند تا هشت درصد تلفات کرونایی را بیشتر کند. به‌دنبال آن سازمان حفاظت محیط‌زیست اعلام کرد که در راستای کنترل و مدیریت آلودگی هوا در شش ماهه دوم امسال هفت پیشنهاد را به ستاد ملی کرونا فرستاده است که در صورت تصویب این ستاد لازم‌الاجرا خواهد شد. در این مدت متخصصان زیادی نسبت به همزمانی کرونا و آلودگی هوا ابراز نگرانی کردند، فوق تخصص بیماری‌های ریوی بیمارستان مسیح دانشوری با اشاره به تبعات و عوارض آلودگی هوا بر سلامت افراد جامعه گفته بود: افزایش غلظت آلاینده‌ها همزمان با آلودگی هوا، حتی در سال‌های بعد می‌تواند به عنوان ریسک فاکتورها و عوامل خطر برای بروز سرطان‌های مرتبط با راه‌های هوایی عمل کند. علاوه بر آن می‌تواند باعث تشدید بیماری‌های آسم، بیماری‌های قلبی، دیابت، برونشیت و بیماری‌های مزمن ریه همچون فیبروز ریه شود. آلودگی هوا همچنین می‌تواند به صورت یک عامل آسیب زا وارد راه‌های هوایی  شده و با تحریک آن، به بروز سایر علائم و بیماری‌ها منجر شود؛ از طرف دیگر افزایش غلظت آلاینده‌ها در هوا می‌تواند باعث ایجاد سرگیجه، سردرد، عدم تمرکز و عدم تعادل طبیعی ذهن شده و همچنین بر روی یادگیری افراد هم اثرگذار باشد. میزان انتقال عفونت‌، ویروس و بیماری در هوای آلوده تشدید می‌شود. متاسفانه میزان غلظت آلاینده مازوت در تهران از میزان طبیعی بالاتر رفته که این مساله می‌تواند علاوه بر ایجاد عوامل تحریک‌زا در راه‌های هوایی، به بروز بیماری‌های دیررس و مزمن  نیز منجر شود که این مساله می‌تواند بسیار خطرناک‌تر از آسیب‌های حاد آن باشد.»

عابدینی ضمن تاکید بر اینکه مسوولان باید سریع‌تر در رابطه با محدودسازی تولیدکنندگان مازوت در تهران تصمیم‌گیری کنند، عنوان کرد: «با وجود آسیب‌زایی بالای مازوت بر سلامت افراد، توصیه اکید عدم حضور افراد مسن، کودکان، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای و خانم‌های باردار در فضای باز بوده و توصیه می‌شود سایر افراد نیز اگر کار ضروری ندارند از منزل خارج نشوند. در زمان آلودگی هوا اگر ضرورتی برای حضور در فضای باز وجود دارد حتما از ماسک استفاده کنید؛ چراکه می‌تواند از ورود ذرات بزرگتر جلوگیری کرده و تا حدودی از بروز آسیب‌های ناشی از آلاینده‌ها محافظت می‌کند.»

شورای شهر کجای این ماجرا است؟

در همین راستا انصاری رییس اداره‌ کل محیط‌زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران درباره نقش شهرداری و شورای شهر تهران در کاهش آلودگی هوای پایتخت اظهار کرد: قانون هوای پاک در ۳۴ ماده، محورها و تکالیف دستگاه‌ها درباره منابع متحرک و ثابت مولد آلودگی هوا را صراحتا مشخص کرده است. از رده خارج کردن خودروهای فرسوده، تولید و عرضه سوخت استاندارد، ارتقای استاندارد خودروهای نو، تجدید و توسعه ناوگان حمل‌ونقل عمومی، تبیین شرایط اضطرار آلودگی هوا، پایش و کنترل آلودگی صنایع، رفع آلایندگی موتورخانه‌ها و سامانه‌های احتراق خانگی، بیابان‌زدایی و مقابله با گرد و غبار، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و ایجاد شعب تخصصی رسیدگی به تخلفات محیط‌ زیستی در مراجع قضایی از مهم‌ترین مواردی است که در این قانون مطرح شده است.

وی ادامه داد: به‌رغم گذشت سه سال از ابلاغ قانون هوای پاک اما شاهد هستیم  که محورهای این قانون با اولویت از جانب دستگاه‌های متولی پیگیری نشده است.

انصاری اضافه کرد: عدم اسقاط خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده مطابق برنامه پیش‌بینی شده در آیین‌نامه ماده ۸  قانون هوای پاک نیست. همچنین  توزیع مناسب سوخت نفت‌گاز یورو ۴ در جایگاه‌های کلانشهرها و محورهای مواصلاتی که در آیین‌نامه ماده ۲ قانون تعیین شده بود به‌درستی اجرایی نشد و و ارتقای استاندارد خودروهای بنزینی که ‌باید از ابتدای سال ۹۸ اجرا می‌شد، به دلایلی معوق ماند.

رییس اداره‌ کل محیط‌زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران تصریح کرد: تداوم مصرف سوخت مازوت در نیروگاه‌ها و صنایع کلانشهرها با وجود ممنوعیت استفاده در فصول سرد سال و بسیاری از محورهای موثر در کاهش آلودگی هوا که برخی به علت تحریم‌ها و مشکلاتی که کشور با آن مواجه است امکان تحقق نیافت و برخی نیز به ‌علت اینکه مسائل زیست‌محیطی در اولویت نبودند، مشمول زمان شدند.

انصاری با اشاره به اینکه محوری‌ترین موضوع  مرتبط با شهرداری‌ها در قانون هوای پاک و آیین‌نامه‌های اجرایی آن توسعه و تجدید ناوگان حمل‌ونقل عمومی و توسعه خطوط مترو است، گفت: در مصوبات و آیین‌نامه‌های اجرایی قانون هوای پاک، حمایت دولت در توسعه و بازسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و همچنین توسعه خطوط مترو تصریح شده است.

از حذف سهم صندوق محیط‌زیست از عوارض آلایندگی تا رای منفی شورای شهر به خرید فیلتر دوده

از سوی دیگر مجلس شورای اسلامی نیز در ابتدای مهر ماه تصمیم به حذف سهم محیط‌زیست از عوارض آلایندگی گرفت. این تصمیم مجلس شورای اسلامی اعتراض شدید عیسی کلانتری- رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست – را به‌دنبال داشت. او اظهار کرده بود که کسری بودجه دستگاه‌ها نباید از کیسه محیط‌زیست جبران شود همچنین بخشی از این عوارض آلایندگی قرار بود برای رفع آلایندگی صنایع هزینه شود و چنین تصمیمی نشانگر هدف‌گذاری مجلس برای مخالفت با محیط‌زیست است.

واقعیت این است که حوزه محیط‌زیست طی سال‌های اخیر، تصمیم‌های ضد کنترل آلودگی هوا کم به‌خود ندیده است. ازجمله دیگر این تصمیم‌ها می‌توان به این مساله اشاره کرد که شورای شهر تهران که اکنون خود را مطالبه‌گر حق مردم تهران در زمینه آلودگی هوا می‌داند طی سال ۹۷ به خرید فیلتر دوده برای اتوبوس‌های دیزلی از محل اوراق مشارکت رای ندادند و موضوع «خرید فیلتر دوده» از ردیف این اعتبار حذف شد. گفتنی است که عدم نصب فیلتر دوده روی اتوبوس‌ها سبب می‌شود که خروجی خودروهای دیزل بدون هیچ‌گونه پالایشی وارد حلق مردم شود. علاوه بر این همواره به شورای شهر تهران به‌دلیل عدم اختصاص تسهیلات و اعتبار برای نوسازی اتوبوس‌ها انتقاداتی وجود دارد.

سهم صنایع و نیروگاه‌ها در آلودگی هوا بیشتر شده است؟

با تمامی اینها آخرین سیاهه انتشار شهر تهران نشان می‌دهد که کامیون‌ها حدود ۱۶ درصد و موتورسیکلت‌ها حدود ۱۰ درصد در تولید ذرات معلق کمتر از ۵/۲ میکرون نقش دارند. هرچند که هرساله گفته می‌شود سهم منابع متحرک مانند خودروها در آلودگی هوا بسیار بیشتر از سهم منابع ثابت مانند نیروگاه‌ها و صنایع است اما برخی آمار نشان می‌دهد که امسال صنایع و نیروگاه‌ها به‌دلیل سوزاندن مازوت سهم پررنگی در آلودگی هوا دارند.

بر اساس اظهارنظرهای کلانتری – رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست – در حال‌حاضر ظرفیت پالایشگاه‌ها از مازوت پر شده و به واسطه تحریم‌های بین‌المللی کسی خریدارشان نیست بنابراین مجبوریم در برخی نقاط از سوخت مازوت استفاده کنیم. هرچند محیط‌زیست در ابتدا اصرار داشت که در برخی کلانشهرهایی که مشکل آلودگی هوا دارند- مانند تهران و اصفهان- از سوخت مازوت استفاده نمی‌شود اما داده‌های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران بیانگر استفاده از سوخت‌های غیراستاندارد در صنایع و نیروگاه‌های تهران است، چراکه با وجود ممنوعیت تردد خودروهای دیزلی در تهران طی هفته گذشته، غلظت آلاینده دی‌اکسید گوگرد- که ارتباط مستقیمی با مصرف سوخت‌های غیر استاندارد از جمله مازوت دارد- افزایش یافته است.

گفتنی است که آلاینده دی‌اکسید گوگرد روی تشکیل ذرات معلق اثرگذار است و می‌توان گفت که پایه تشکیل ۳۰ درصد از ذرات معلق سولفات‌ها هستند. این یعنی گوگرد می‌تواند تا حدی پایه تشکیل ذرات معلق کمتر از ۵/۲ میکرون – به‌عنوان عامل اصلی آلودگی هوا طی روزهای اخیر- باشد.

اراده‌ای برای رفع آلودگی هوای تهران وجود ندارد

تجریشی در ادامه با اشاره به اینکه طی هفته گذشته جلسه کارگروه کاهش آلودگی هوای کشور تشکیل شد، اظهار می‌کند: باوجود اینکه این جلسه به موضوع رفع توقیف موتورسیکلت‌های رسوبی اختصاص داشت اما نماینده پلیس در کارگروه شرکت نکرده بود و حتی نماینده وزارت کشور نیز در جریان ماجرا نبود. متاسفانه هیچ اراده‌ای برای رفع آلودگی هوای تهران وجود ندارد، چراکه هم موضوع مشخص است و هم راهکارهای اجرایی، اما اقدامی نمی‌شود.

معاون محیط‌زیست انسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست در پایان تصریح کرد: براساس آخرین نمونه‌برداری‌ها کیفیت سوخت گاز و بنزین حدود ۸۰ درصد در کشور استاندارد است اما طی روزهای آینده مجدد از جایگاه‌های سوخت نمونه‌برداری خواهد شد. به‌نظر می‌رسد آمار جدید متفاوت با نمونه‌برداری‌های پاییز باشد.