گاز؛ ناجی خاورمیانه

گروه انرژی- هرچند گذر از انرژی‌های فسیلی در چشم‌انداز جهانی مورد تاکید قرار دارد اما افزایش استفاده از گاز در خاورمیانه در بحبوحه حرکت رو به رشد جهانی به سمت این منبع به جای نفت و زغال سنگ آلاینده‌تر در برق، حمل‌و‌نقل و سایر بخش‌ها باعث شده که تقاضا برای گاز روز‌به‌روز افزایش یابد و در چنین شرایطی برای کشورهای دارنده گاز این یک مزیت بزرگ است که از فرصت‌های موجود هم برای بازاریابی و هم توسعه زیرساخت‌های خود استفاده کنند.
در خاورمیانه پر از هیاهو، همچنان انرژی‌های فسیلی حرف اول را می‌زنند. این موضوع به خصوص پس از جنگ روسیه و اوکراین و تحریم‌های روسیه باعث تغییر بازارهای جهانی گاز شده است. تا جایی که افزایش تقاضای داخلی، نگرانی‌های جهانی امنیت انرژی و نیاز فوری به کاهش انتشار کربن را کنار زده و کشورهای دارنده گاز به طرح‌های بزرگ بیندیشند.
گزارش‌های جهانی نشان می‌دهد که مصرف گاز خاورمیانه در سال۲۰۲۳ به میزان 7/‏4درصد افزایش یافته که ناشی از رشد مناطق صنعتی و مشاغل پتروشیمی بوده است. این کارنامه چشم‌اندازی صعودی را پیش‌روی صنعت گاز قرار داده است و انتظار می‌رود این روند صعودی ادامه یابد و در سال2025 مصرف دوبرابر شود.
اویل پرایس در گزارشی می‌نویسد: «در سال‌های اخیر، استفاده از گاز در خاورمیانه به عنوان جایگزینی برای نفت و فرآورده‌های آن در بسیاری از بخش‌ها گسترش یافته که با حمایت سیاست‌های ملی و با هدف ایجاد تحولات عمده در ترکیب سبد انرژی تا پایان دهه جاری است. عربستان سعودی، عراق، کویت و ایران پیشتاز تغییر به سمت گاز طبیعی در خاورمیانه، به ویژه در بخش تولید برق هستند.
افزایش استفاده از گاز در خاورمیانه در بحبوحه حرکت رو به رشد جهانی به سمت این منبع به جای نفت و زغال‌سنگ آلاینده‌تر در برق، حمل‌و‌نقل و سایر بخش‌ها صورت می‌گیرد. به عنوان مثال، در چین، فروش کامیون‌های LNG در سال۲۰۲۴ به رکورد جدیدی رسید و به کاهش تقاضا برای گازوئیل کمک کرد. همچنین انتظار می‌رود تعداد کشتی‌های LNG در بخش کشتیرانی تا سال۲۰۲۸ دو برابر شود و به ۱۲۰۰ برسد.
تلاش روسیه از شمال و عربستان از جنوب برای تولید گاز بیشتر
دو هفته پیش که روسیه و ایران بر سر مسیر خط لوله گازی که از آذربایجان می‌گذرد به توافق رسیدند و مذاکرات در مراحل نهایی تعیین قیمت عرضه در جریان است، قرار است رویای روس‌ها برای صادرات 2 تا ۵۵میلیارد مترمکعب در سال را از طریق خاک ایران به تحقق برساند.
قرارداد گازی روسیه و ایران در کنار اهداف تجاری، انگیزه سیاسی نیز دارد و حرکتی در راستای ارسال پیامی روشن به غرب است. الهام شعبان، رییس مرکز تحقیقات نفتی در جمهوری آذربایجان تاکید کرده است که قرارداد گازی روسیه و ایران در درجه اول سیاسی است تا تجاری. وی این توافق را یک ژست نمادین با هدف ارسال پیامی روشن به غرب و چین توصیف کرد.
همزمان عربستان سعودی هم برنامه‌هایی را برای استفاده از گاز خاورمیانه به عنوان جایگزینی برای نفت در پیش گرفته است. ریاض روزانه حدود 1/‏1میلیون بشکه مایعات نفتی را در نیروگاه‌ها مصرف می‌کند که این کشور را به بزرگ‌ترین مصرف‌کننده نفت این بخش در منطقه تبدیل می‌کند.
این کشور قصد دارد تا سال۲۰۳۰ استفاده از مایعات نفتی در ترکیب ملی برق را به نفع گاز (۵۰درصد) و انرژی‌های تجدیدپذیر (۵۰درصد) به طور کامل حذف کند. داده‌های سال۲۰۲۳ نشان می‌دهد که در ترکیب تولید برق عربستان سعودی 7/‏98درصد به سوخت‌های فسیلی متکی بوده که شامل نفت ۳۶درصد، گاز 7/‏62درصد و انرژی‌های تجدیدپذیر 36/‏1درصد است.
عربستان سعودی تغییر تدریجی خود به گاز را در راستای افزایش تولید محلی در تعدادی از میادین مهم سراسر این کشور، به ویژه میدان جفوره، قرار داده است. آرامکو هدف خود را برای تولید گاز طبیعی تا سال۲۰۳۰ در مقایسه با سال۲۰۲۱ به میزان ۶۰درصد افزایش داده است که اهداف جاه‌طلبانه در میدان جفوره نقش مهمی در این راستا دارد.
در سال۲۰۲۴، ریاض همچنین فاز سوم پروژه توسعه شبکه انتقال گاز را راه‌اندازی کرد، علاوه بر آن مجموعه‌ای از پروژه‌های نیروگاه گازی با ظرفیت ۸گیگاوات در دست ساخت دارد. پروژه‌های مشابه دیگری با ظرفیت ۲۸گیگاوات در دست توسعه هستند که نشان می‌دهد استفاده از گاز در بخش برق عربستان در سال‌های آینده گسترش خواهد یافت.
خیز عراق برای حذف فلرینگ
کشورهای دیگر منطقه مانند عراق نیز در افزایش استفاده از گاز در خاورمیانه به عنوان جایگزینی برای نفت پیشرو هستند اما پیشرفت در مساله فلرینگ هنوز آنچنان مشهود نیست. بر اساس برآوردهای بین‌المللی انرژی، تا اواسط سال۲۰۲۴، میزان استفاده از گاز همراه برای تولید نفت به نزدیک به ۶۵درصد رسیده است در حالی که عراق همچنان سالانه ۱۲میلیارد مترمکعب یا ۳۷درصد از تولید مرتبط خود را می‌سوزاند.
عراق قصد دارد تا سال۲۰۲۵ فلرینگ گاز را به حدود ۲۰درصد کاهش دهد و هدفش حذف کامل آن تا سال۲۰۲۸ است. البته سوزاندن گاز در حین استخراج یک روش رایج است که تولیدکنندگان نفت‌ و گاز در بسیاری از کشورهای جهان در پاسخ به شرایط اضطراری، آزمایش‌های ایمنی، کارهای تعمیر و نگهداری یا به دلایل مربوط به محدودیت‌های زیرساختی به آن متوسل می‌شوند.
ابتکارات توسعه گاز خاورمیانه در کویت که با بحران شدید برق در سال۲۰۲۴ مواجه است، قابل ردیابی بوده و این کشور را مجبور می‌کند برای ساعاتی در طول هفته برق اکثر مناطق را قطع کند. در حال حاضر، کویت برای تولید ۴۵درصد از برق مورد نیاز خود به نفت متکی است اما دولت قصد دارد تا سال۲۰۲۸ به ظرفیت تولید ۱۲گیگاوات از جمله ۹گیگاوات برق گازسوز اضافه کند.
در سه ماهه سوم سال۲۰۲۴، دولت تاسیس نیروگاه توربین گازی سیکل ترکیبی با ظرفیت تنها یک گیگاوات را تصویب کرد. براساس داده‌های رسمی، کویت برای تولید برق به ترتیب 9/‏55درصد و 8/‏43درصد به گاز و نفت متکی است.
بلندپروازی قطر؛ چالش‌ها و فرصت‌ها
قطر یک رهبر جهانی در تولید گاز طبیعی مایع (LNG)، به طور فعال در حال گسترش منابع گاز خود است. پروژه شمال میدان شرق (NFE) که تا سال۲۰۲۷ تکمیل می‌شود، ظرفیت تولید LNG قطر را ۳۲میلیون تن در سال افزایش می‌دهد. علاوه‌بر این، پروژه شمال میدان جنوبی (NFS) که برای تکمیل تا سال۲۰۳۰ برنامه‌ریزی شده، ظرفیت تولید LNGقطر را تا ۱۶میلیون تن در سال افزایش می‌دهد.
برای پاسخگویی به تقاضای رو به رشد داخلی، قطر همچنین در زیرساخت‌های گاز داخلی از جمله توسعه خطوط لوله و تاسیسات ذخیره‌سازی سرمایه‌گذاری می‌کند. این کشور در حال کاوش و اتخاذ فناوری‌های پیشرفته برای افزایش کارایی تولید گاز و کاهش اثرات زیست‌محیطی، مانند فناوری‌های جذب، استفاده و ذخیره کربن (CCUS)است. از طریق این ابتکارات بلندپروازانه، قطر در حال تثبیت موقعیت خود به عنوان یک بازیگر کلیدی در انتقال انرژی جهانی و تضمین عرضه قابل اعتماد و پایدار گاز طبیعی است.
در حالی که رونق گاز خاورمیانه فرصت‌های قابل‌توجهی را ارائه می‌دهد، با چالش‌هایی نیز مواجه است. برای دستیابی به اهداف بلندپروازانه تولیدی خود، منطقه نیاز به سرمایه‌گذاری هنگفت در زیرساخت‌ها، فناوری و نیروی کار ماهر دارد. علاوه بر این، پرداختن به نگرانی‌های زیست‌محیطی، مانند کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، بسیار مهم خواهد بود. باوجود این چالش‌ها، انقلاب گازی خاورمیانه این پتانسیل را دارد که چشم‌انداز انرژی جهانی را تغییر دهد. با سرمایه‌گذاری بر منابع فراوان و موقعیت استراتژیک خود، این منطقه می‌تواند به یک بازیگر اصلی در بازار جهانی گاز تبدیل شود و امنیت انرژی و رونق اقتصادی را برای سال‌های آینده تضمین کند.