گام نافرجام

گروه جهان- ۱۲ کشور از جمله پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل با مشارکت چهار سازمان بین‌المللی و طرف‌های درگیر در لیبی در برلین گرد هم آمدند تا راه‌حلی برای پایان دادن به جنگ در لیبی پیدا کنند. این در حالی است که اجلاس برلین برای هموار کردن مسیر صلح در لیبی با پیش‌بینی شکست مواجه شده است.
پس از گذشت حدود ۱۰ ماه از درگیری بین نیروهای شرق لیبی تحت امر ژنرال خلیفه حفتر با نیروهای غرب لیبی به ریاست دولت فائز السراج، دیروز برلین میزبان کنفرانسی برای حل بحران در لیبی و پایان دادن به جنگ در این کشور بود.
در این کنفرانس آمریکا، روسیه، فرانسه، بریتانیا، چین، آلمان، ترکیه، ایتالیا، مصر، امارات، الجزایر، کنگو و چهار سازمان بین‌المللی اعم از سازمان ملل، اتحادیه اروپا، اتحادیه آفریقا و اتحادیه عرب شرکت کردند. این در حالی است که کشورهایی همچون تونس، قطر، یونان و مغرب با وجود اهتمام به پرونده لیبی به این کنفرانس دعوت نشده‌اند.
فائز السراج، نخست‌وزیر دولت ملی وفاق تحت حمایت سازمان ملل مستقر در طرابلس و خلیفه حفتر، نظامی ارتش معمر قذافی، فرمانده ارتش ملی لیبی و رییس دولت طبرق در شرق این کشور که هفته گذشته حاضر نشدند در مسکو به صورت چهره به چهره مذاکره کنند و در نهایت حفتر بدون امضای توافق پایانی روسیه را ترک کرد هم به عنوان طرفین درگیر در جنگ در این کنفرانس شرکت داشتند.
با وجود تاکید طرف‌های درگیر، حامیان خارجی آنها، مداخله‌کننده‌ها در تحولات لیبی و سازمان ملل بر دستیابی به توافقی پایدار برای بحران درازمدت لیبی، این امر چندان قابل دسترس به نظر نمی‌رسد و پیش‌بینی می‌شود هدف دولت آلمان از برگزاری این کنفرانس مبنی بر ایجاد لیبی مستقل و روند آشتی داخلی در این کشور، با پوشیدن جامه واقعیت فاصله زیادی دارد چراکه دولت به رسمیت شناخته شده در مجامع بین‌المللی لیبی تنها بخش کوچکی از این کشور را کنترل می‌کند و حفتر و شبه‌نظامیان تحت امرش به طور فزاینده‌ای این دولت را تحت فشار نظامی قرار می‌دهند. بیشتر مناطق لیبی از جمله میادین نفتی این کشور نیز تحت کنترل حفتر است.
این موضوع با ورود و مداخله کشور‌های دیگر در بحران لیبی پیچیده‌تر می‌شود. ترکیه، قطر، الجزایر و ایتالیا از دولت السراج و مصر، آمریکا، فرانسه، روسیه و امارات به صورت آشکار از حفتر حمایت می‌کنند. در واقع آنچه که برای دستیابی به توافق در لیبی ضروری به نظر می‌رسد نه صرفا توافق حفتر و السراج بلکه اجماع کشور‌های متعدد مداخله‌کننده در بحران لیبی است.
از این رو به نظر می‌رسد در خوش‌بینانه‌‌ترین حالت، باید منتظر توافق بازیگران بین‌المللی دخیل در بحران لیبی بر سر کاهش تاثیر و مداخله خود در لیبی و آغاز روندی سیاسی تحت حمایت سازمان ملل برای پایان دادن به این بحران مرگبار بود. این امر به احتمال زیاد با میانجیگری آلمان که با ارسال تسلیحات به لیبی عملا قطعنامه سازمان ملل را نقض می‌کند، اجرایی نخواهد شد چراکه برلین نمی‌تواند میانجی معتبری باشد.
درز پیش‌نویس بیانیه پایانی کنفرانس برلین نشان می‌دهد که شش بند مطروحه در آن از جمله تاکید آتش‌بس دائمی، اجرای تحریم تسلیحاتی سازمان ملل و بازگشت به تلاش‌های سیاسی برای صلح بدون ارائه تضمین‌های لازم از ناکامی این اقدام حکایت دارد.
لیبی که از سال ۲۰۱۱ و در پی سرنگونی رژیم معمر قذافی با دوره‌های متعدد درگیری‌های نظامی مرگبار مواجه بوده در ۱۰ ماه گذشته و پس از اعلام خبر تصمیم حفتر مبنی بر تصرف طرابلس شاهد مرحله‌ای کشنده از درگیری‌ها بوده که سبب کشته شدن دست‌کم دو هزار غیرنظامی و آواره شدن بیش از ۱۵۰ هزار نفر شد.
رسانه‌ها از گفت‌وگوی یک مقام آمریکایی با خبرنگاران همراه مایک پمپئو خبر داده‌اند که گفته توقع کشورش از کنفرانس برلین برای حل بحران در لیبی اندک است. به دلیل اینکه متحدان آمریکا مثل عربستان، مصر و امارات، تامین تجهیزات نظامی و حمایت سیاسی و لجستیک از شبه‌نظامیان شرق لیبی را بر عهده گرفته‌اند.
این در حالی است که برخی رسانه‌ها نیز پیش‌نویس توافقنامه کنفرانس برلین که در پنج ماه گذشته ۱۰ کشور ملاحظات خود درباره آن را بیان کرده‌اند، منتشر کرده‌اند. با وجود آنکه پیش‌نویس توافقنامه کنفرانس برلین تفاوت چندانی با توافقات قبلی همچون الصخیرات، پاریس، ابوظبی و پالرمو ندارد، مهم‌ترین بخش آن مربوط به دعوت از شورای امنیت برای اعمال تحریم علیه طرف‌هایی است که تهدیدی برای برقراری آتش‌بس در لیبی محسوب می‌شوند و با وجود اینکه این امر می‌تواند خلیفه حفتر را از نقض آتش‌بس بازدارد و مانع پیشروی شبه‌نظامیان آن به سمت طرابلس شود، اما شورای امنیت شاهد دودستگی بوده و تاکنون در محکوم کردن حملات حفتر به طرابلس ناکام مانده است.
گذشته از آن حفتر همچنین از حمایت‌های روسیه، فرانسه و تا حدودی آمریکا (و متحدان منطقه‌ای آمریکا مثل عربستان، مصر و امارات) برخوردار است که همین مساله سوالاتی را درباره میزان آمادگی این کشورها برای عمل به تعهدات خود در خصوص توقف حمایت‌های نظامی و دیپلماتیک از حفتر مطرح می‌سازد.
اردوغان: ترکیه کلید صلح لیبی
رییس‌جمهور ترکیه در کنفرانس خبری پیش از سفر به آلمان برای شرکت در نشست برلین حملات نیروهای موسوم به ارتش ملی لیبی به طرابلس را به باد انتقاد گرفت و اعلام کرد جامعه بین‌الملل به این حملات پاسخی درخور نداده است. وی همچنین اعلام کرد نیروهایش در سوریه و لیبی می‌مانند.
رییس‌جمهوری ترکیه تصریح کرد: تلاش‌های ما در این راستا روشن است. پس از تلاش‌های چهار ماهه ترکیه و روسیه به آتش‌بس موقت در لیبی رسیدیم.
ترکیه کلید صلح در لیبی است. او با بیان اینکه موضع‌گیری ترکیه نقش بزرگی در سرکوب کودتای حفتر داشته است از جامعه بین‌الملل خواست به نفع جاه‌طلبی‌های تاجران خون و هرج و مرج، امیدهایی که بار دیگر در لیبی زنده شده را فدا نکند. اردوغان گفت هیچ راه‌حل نظامی در لیبی وجود ندارد و تلاش‌ها برای تحمیل راه‌حل نظامی نتیجه‌ای نخواهد داشت.
متن پیش‌نویس توافقنامه برلین برای لیبی
پیش‌نویس توافقنامه برلین آن‌گونه که برخی رسانه‌ها منتشر کرده‌اند دارای سه بعد برای حل بحران لیبی است که عبارتند از بُعد سیاسی، نظامی و اقتصادی.
بعد سیاسی
در پیش‌نویس توافق برلین تشکیل کمیته‌ای متشکل از ۱۴ عضو در شورای‌عالی دولت و ۱۴ عضو از دیگر گروه‌ها پیشنهاد شده است. عقیله صالح، رییس مجلس نمایندگان طُبرق (شرق لیبی) که حفتر نیز وابسته به آن است از این بند توافقنامه و احتمال عضویت نمایندگان مخالف حمله حفتر به طرابلس، احساس نگرانی دارد.
همچنین تشکیل کمیته‌ای از افراد منتسب به رژیم سابق معمر قذافی که در دوره گذشته از صحنه سیاسی کنار گذاشته شده و به ائتلاف با حفتر و مشارکت در جنگ علیه دولت مشروع روی آورده‌اند، پیشنهاد شده است. تشکیل شورای ریاستی فعال و دولت ملی مبتنی بر مجلس نمایندگان از دیگر پیشنهاداتی است که در پیش‌نویس توافق برلین به آن اشاره شده بدون آنکه به شورای‌عالی دولت، سازوکارهای فعال‌سازی این شورا در سایه کارشکنی نمایندگان وابسته به حفتر و اعطای رای اعتماد به دولت وفاق ملی اشاره‌ای شود. در پیش‌نویس توافق یادشده همچنین بر ضرورت ازسرگیری روند سیاسی از طریق پایان دادن به مرحله انتقالی از طریق برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی تاکید شده است.
بُعد نظامی
پیش‌نویس توافق یادشده خواستار برقراری آتش‌بس دائمی و پایبندی کشورهای مربوطه به خودداری از دخالت در درگیری مسلحانه و رصد دریایی، هوایی و منطقه‌ای هر گونه نقض تعهدات مربوط به ممنوعیت واردات سلاح است. همچنین تسریع در روند برچیده شدن گروه‌های مسلح و ادغام اعضای آن در نهاد نظامی، ایجاد نیروهای امنیتی و نظامی واحد و تشکیل کمیته ۵+۵ (پنج نظامی منتسب به دولت السراج و پنج نظامی منتسب به حفتر) توصیه شده است. یکی از معایب این پیشنهاد این است که در آن به مزدورانی که حفتر برای جنگ علیه دولت مشروع جذب کرده به خصوص مزدوران شرکت روسی «واگنر»، مزدوران چادی و سودانی اشاره‌ای نشده است. در پیش‌نویس یادشده همچنین به طرح اعزام نیروهای صلح به لیبی اشاره نشده است. حال آنکه پیش از این جوزپه کونته نخست‌وزیر ایتالیا از احتمال استقرار نیروهای اروپایی در لیبی به منظور حمایت از صلح در این کشور خبر داده بود.
بُعد اقتصادی
پیش‌نویس توافقنامه برلین بر احترام به یکپارچگی نهادهای اقتصادی دولتی از جمله بانک مرکزی، سازمان ملی نفت، سازمان سرمایه‌گذاری و دیوان محاسبات تاکید دارد به خصوص اینکه حفتر تلاش دارد با سیطره بر میادین نفتی، سازمان نفت و بانک مرکزی موازی در شرق کشور ایجاد کند اما این تلاش او تاکنون به دلیل آنکه جامعه جهانی حفتر و تشکیلات او را به رسمیت نشناخته، ناکام مانده است. گفته می‌شود در حال حاضر حفتر با سیطره بر میادین نفتی لیبی، نفت این کشور را با نازل‌ترین قیمت به مصر و امارات می‌فروشد. تدوین سازوکار بازسازی شهرهای جنگ‌زده همچون بنغازی و درنه (شرق لیبی) سرت و طرابلس (غرب لیبی) و سبها و مرزق (جنوب غربی) از دیگر توصیه‌های پیش‌نویس توافقنامه برلین است. هم‌اکنون لیبی تحت اداره دو قدرت است.
یکی پارلمان طُبرُق در شرق لیبی و دیگری دولت وفاق ملی در طرابلس (پایتخت) در غرب این کشور که به ترتیب، نیروهای شرق تحت حمایت عربستان، مصر، امارات، فرانسه و روسیه (و آمریکا) هستند و دولت در طرابلس تحت حمایت ترکیه، قطر و ایتالیاست. سازمان ملل، دولت وفاق ملی به ریاست فائز السراج، مستقر در طرابلس را به رسمیت می‌شناسد اما شبه‌نظامیان شرق، تحت فشار عربستان و مصر از فروردین ۱۳۹۸ سعی کردند با زور نظامی، پایتخت را تصرف کنند. جنگ شرق و غرب لیبی از بهار گذشته آغاز شده و تاکنون ادامه یافته و صدها نفر از طرفین کشته شده‌اند.