یک‌سوم ایرانی‌ها درگیر مشکلات روانشناختی

«جهان‌صنعت»- ۱۰ اکتبر، روز جهانی سلامت روان نامگذاری شده است. همزمان در ایران هم ۱۸ تا ۲۴ مهرماه به نام هفته سلامت روان نامگذاری شده است تا بهانه‌ای باشد برای آگاهی دادن به افراد و دستگاه‌های مختلف درباره اهمیت سلامت روان و بررسی وضعیت جامعه. همزمان با افزایش آسیب‌های اجتماعی، آمارها هم نشان از افزایش مشکلات روانشناختی از جمله افسردگی در کشور می‌دهد. براساس داده‌های آخرین مطالعه قابل استناد در حوزه وضعیت روانشناختی ایرانیان که مربوط به سال ۲۰۲۲ میلادی است، حدود ۳۰ درصد مردم ایران مبتلا یا در معرض ابتلا به اختلال روانپزشکی هستند. همچنین براساس مطالعه دیگری ۳۷ درصد مردم تهران یا مبتلا به اختلالات روانپزشکی شده‌اند یا در معرض ابتلا به آن قرار دارند. همچنین یک‌سوم ایرانی‌ها درگیر مشکلات روانشناختی هستند. روز گذشته نیز همایش تخصصی روز جهانی سلامت روان در دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد. در این همایش وضعیت سلامت روان در کشور و راهکارهای ساختاری برای بهبود اوضاع بیان و بررسی شد.
افزایش چشمگیر خودکشی در ایران
«علی فتحی‌آشتیانی» رییس سازمان روانشناسی و مشاوره ایران گفت: آمارها نشان می‌دهند که رسیدگی به وضعیت سلامت روان در کشور نیاز به توجه بیشتر دارد. سازمان بهداشت جهانی هم اعلام کرده است که جهان تا سال ۲۰۳۰ نیاز بیشتری به خدمات سلامت روانی دارد.
او ادامه داد: طرح‌های ملی مختلفی در حوزه سلامت روان انجام شده است. آخرین مطالعات در سال ۱۳۹۹ نشان می‌دهد که ۷/۲۹ درصد از جامعه ایرانی به نوعی از نشانه‌های اختلالات روانی رنج می‌برند.
رییس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره ایران گفت: حدود یک‌سوم افراد جامعه با مشکلات روانشناختی مواجه هستند و این می‌طلبد که کارهای جدی‌تری در این مورد انجام دهیم.
فتحی‌آشتیانی در بخش دیگری از سخنرانی خود به وضعیت خودکشی در ایران پرداخت. او گفت: خودکشی یکی از مشکلات اساسی در حوزه سلامت روان است و از آسیب‌شناسی پیچیده‌ای برخوردار است. خودکشی ناشی از تعامل عوامل مختلف بیولوژیکی، روان‌شناختی، اجتماعی و اقتصادی است. فتحی‌آشتیانی توضیح داد: تعداد موارد خودکشی کامل در سال ۱۴۰۰ در مقایسه با سال ۱۳۹۹، ۷/۱۲ درصد رشد داشته است. همچنین تعداد موارد خودکشی کامل طی ۱۵ سال از سال ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۰، حدود ۱۰۸ درصد رشد داشته؛ این آمار قابل تاملی است.
وی در ادامه نیز درباره جایگاه موضوع سلامت روان در اسناد بالادستی توضیحاتی ارائه کرد. او گفت: سال گذشته دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی، ۱۰ موضوع در اولویت سلامت کشور را اعلام کرد. در این میان مواردی است که به حوزه سلامت روان مربوط می‌شود.
او گفت: در بند یک آمده که بیماری‌های غیرواگیر و عوامل خطر آنها از جمله بیماری‌های اعصاب و روان که علل متعدد داشته و به صورت مزمن فرد و خانواده را گرفتار و هزینه بالایی برای اقتصاد کشور ایجاد می‌کند که بخشی از آن مرتبط با کاهش کارایی نیروی انسانی است.
رییس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور ادامه داد: در بند پنجم هم آمده که اختلالات روانی از شایع‌ترین علل ایجاد ناتوانی و بیماری در دنیا و در کشور ما بوده و آسیب‌های اجتماعی از علل زمینه‌ساز اختلالات روانی است. اعتیاد و طلاق از جمله مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی است.
او گفت: در بند هفتم هم به رویکرد اجتماعی به سلامت پرداخته شده است. در این بند آمده که ارائه خدمات سلامت حدود ۲۵ درصد تاثیرگذار است. نگاه جامع به سلامت نیازمند سازوکارهایی برای حضور و مشارکت ذی‌نقشان از بخش‌های جامعه است. توجه به تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه است.
هزینه‌های گزاف روانشناسی
بنابر آمارهای سازمان بهداشت جهانی، افراد مبتلا به افسردگی و اضطراب در دنیا در سال ۱۹۹۰ حدود ۴۱۶ میلیون نفر بودند، اما در سال ۲۰۱۳ به ۶۱۵ میلیون نفر رسیدند. یعنی تعداد آنها طی ۲۳ سال ۱۹۹ میلیون نفر افزایش یافت. این در حالی است که در حال حاضر «تعرفه خدمات روانشناسی و مشاوره» در مطب‌های خصوصی از سوی متخصص دارای مدرک ارشد ۲۳۰ هزار تومان و از سوی متخصص دارای مدرک دکتری ۲۷۰ هزار تومان مصوب شده است، اما در عمل با مراجعه به کلینیک‌های روانشناسی شاهد ارقام دریافتی بالاتری هستیم، به طوری که دست‌کم هزینه ۴۵‌دقیقه مشاوره با یک روانشناس دارای مدرک کارشناسی ارشد ۵۰۰ هزار تومان به بالا آب می‌خورد. سقفی نیز نمی‌توان برای آن تعیین کرد، چراکه به واسطه تبحر روانشناس یا اسم و رسمی که در کرده باشد، این ارقام میلیونی می‌شوند.
امسال برای مطب‌های خصوصی روانپزشکان متخصص ۱۷۹ هزار تومان و روانپزشکان دارای فوق‌تخصص یا فلوشیپ روانپزشکی ۲۰۴ هزار تومان تعرفه تعیین شده است، اما همین مبالغ نیز در مطب‌های روانپزشکی رعایت نمی‌شود و یک متخصص روانپزشک که فلوشیپ یا فوق‌تخصص نیز ندارد برای یک جلسه درمان حضوری ۳۵۰ هزار تومان دریافت می‌کند. هرچند منصفانه باید گفت به نظر می‌رسد نظارت بر مطب‌های روانپزشکی بیشتر و شاید قوی‌تر از مطب‌های روانشناسی باشد، چراکه هزینه دریافت‌شده از سوی روانپزشکان هرچند خارج از تعرفه مصوب است، اما به پای هزینه‌های بی‌سر‌و‌ته مطب‌های روانشناسی نمی‌رسد. هرچند روانپزشکان و روانشناسان معتقدند تعرفه‌های مصوب کفاف هزینه‌های مطب را نمی‌دهند و می‌توان تا حدی به آنها حق داد اما آمارهای موجود درباره سلامت روان مردم نشان از ضرورت توجه به سلامت روان و بهره‌گیری از متخصصان روانشناس و روانپزشک دارد و این در حالی است که وضعیت اقتصادی مردم جوابگوی پرداخت این هزینه‌ها نیست؛ از طرفی این خدمات جز در موارد معدودی تحت پوشش بیمه نیستند. اسفند سال گذشته دستورالعمل خرید راهبردی خدمات روان‌درمانی برای روانشناسان بالینی در مراکز دولتی- دانشگاهی به تصویب وزیر بهداشت که رییس شورای عالی بیمه سلامت نیز هست، رسید که این دستورالعمل از ابتدای امسال قابل اجراست. این دستورالعمل، جلسات روان‌درمانی را ۳۰ دقیقه‌ای در نظر گرفته است، تعداد جلسات لازم برای روان‌درمانی را براساس نوع اختلال مشخص کرده و میزان پوشش بیمه این خدمات در بخش سرپایی ۷۰ درصد به عهده سازمان‌های بیمه‌گر و ۳۰ درصد، پرداختی خود بیماران است. با این حال، این دستورالعمل شامل تمامی خدمات روانشناسی و تمامی مراکز نمی‌شود، بلکه طبق این مصوبه تنها دو گرایش روانشناسی بالینی و روانشناسی سلامت، آن هم فقط در مراکز دولتی- دانشگاهی تحت پوشش بیمه‌های پایه و تکمیلی قرار می‌گیرند. در این میان برخی متخصصان معتقدند با توجه به شرایط روانی و اجتماعی مردم، باید تمام گرایش‌های روانشناسی تحت پوشش بیمه قرار گیرند، اما برخی دیگر معتقدند با توجه به محدودیت‌هایی که بیمه با آن مواجه است، این اقدام باید گام به گام تسری یابد.
درمان اختلالات روانی خفیف نیاز به دارو ندارد
«غلامرضا حاجتی» دبیر اجرایی سی و نهمین کنگره روانپزشکان ایران، دیروز در حاشیه برگزاری این همایش اظهار داشت: همایش سالانه انجمن روانپزشکان ایران با حضور بیش از هزار نفر از متخصصان و پزشکان سراسر کشور بزرگ‌ترین رویداد علمی سالانه در حوزه دانش روانپزشکی در کشور است که علاوه بر مرور دستاوردهای علمی جهان نتایج تحقیقات روانپزشکان ایرانی نیز در نشست‌های علمی ارائه می‌شود.
وی با اشاره به همزمانی آغاز این رویداد و شروع هفته سلامت روان، گفت: چهار سخنرانی کلیدی توسط اساتید برجسته کشور درخصوص مسائل روز روانپزشکی و بیست‌ویک سمپوزیم در حوزه‌های مختلف تشخیص و درمان و توانبخشی بیماری‌های روانپزشکی غنای علمی کنگره را در کنار ۱۶ کارگاه آموزشی افزایش خواهد داد که امیدواریم مورد بهره‌برداری شرکت‌کنندگان در همایش قرار گیرد.
حاجتی با بیان این مهم که خیلی از رویکردهای اولیه برای درمان، مشاوره و روان‌درمانی هستند، افزود: در جامعه تصوری وجود دارد که مانع از مراجعه بیمار به روانپزشک و روان‌درمانگر می‌شود. وی افزود: روان‌درمانگری که زبده باشد می‌تواند در موارد خفیف و متوسط بدون درمان دارویی به مریض کمک کند و گاهی که اختلال در فرد زیاد و کارکرد مختل و زندگی تعطیل می‌شود، در اینجا فرد نیاز دارد که از دارو کمک بگیرد.
این متخصص اعصاب و روان ادامه داد: صد سال پیش برخی از داروها خواب‌آور بودند یا موجب سستی و اضافه وزن می‌شدند، اما در ۴۰ سال اخیر حوزه دارویی به شدت پیشرفت کرده و خاصیت‌هایی دارند که قبلا نداشتند.
تاثیر کرونا بر افزایش اختلالات روانی
با این حال دکتر «وحید شریعت» رییس انجمن روانپزشکان ایران درباره شیوع اختلالات روان در بین ایرانیان اظهار کرد: می‌توان به آمارهای مطالعات کشوری استناد کرد. آخرین مطالعه کشوری که در این زمینه وجود دارد در سال ۲۰۲۲ چاپ شده است که آقای دکتر نوربالا و تیم او انجام داده‌اند.
وی ادامه داد: براساس این مطالعه که با ابزار غربالگری به اسم GHQ انجام شده‌، عدد ۷/۲۹ درصد برای مردم ایران به دست آمده است. این یعنی ۷/۲۹ درصد از مردم ایران یا مشکوک به اختلال روانپزشکی یا افراد پرخطر در این زمینه هستند.
رییس انجمن روانپزشکان ایران تصریح کرد: در واقع ممکن است در بین این ۷/۲۹ درصد از مردم هر نوعی از اختلال روانپزشکی از نوع خفیف تا شدید، اختلالات مختلف اعم از اضطراب، افسردگی، وسواس و… وجود داشته باشد. در واقع از آنجا که ابزار این مطالعه غربالگری و نه ابزار تشخیصی بوده‌، تمام انواع اختلالات از جمله خفیف تا شدید در این مطالعه آمده است. اکثر مطالعات کشوری نیز با همین پرسشنامه‌های غربالگری انجام می‌شود.
شریعت توضیح داد: چیزی که این مطالعه به ما نشان می‌دهد این است که طی دهه‌های اخیر روند افزایشی در این زمینه داشته‌ایم، به طوری که حدود ۲۰ سال قبل این آمار ۲۱ درصد و اکنون به نزدیک ۳۰ درصد رسیده‌ است. البته مطالعه دکتر نوربالا یک سال بعد از پاندمی کووید ۱۹ بود و باید گفت بخشی از این امر مربوط به همه‌گیری کروناست.
وی در پاسخ به اینکه برخی معتقدند این روند افزایشی با توجه به شرایط زندگی در عصر مدرن و در قیاس با سایر کشورها طبیعی به نظر می‌رسد، توضیح داد: گرچه برخی مطالعات در کشورهای دیگر نشان داده‌ که این کشورها شاهد افزایش این روند بوده‌اند، اما شیب روندی که طی کردیم، زیاد به نظر می‌رسد.
این روانپزشک در پاسخ به چرایی تحت پوشش بیمه قرار نگرفتن تمامی خدمات روان‌درمانی‌ توضیح داد: وقتی پای بیمه وسط می‌آید مساله هزینه مطرح می‌شود، اما اینکه خدمات ارائه شده تا چه اندازه معرفی شده‌اند، تا چه اندازه هزینه اثر‌بخش هستند و آیا خریدار خدمت توان پرداخت آن خدمات را دارد یا خیر نیز مهم است، بنابراین فقط مساله علمی و ارائه خدمات مطرح نیست بلکه مسائل مالی نیز مطرح است.
رییس انجمن روانپزشکان ایران افزود: شاید شما بگویید بخش قابل توجهی از مردم نیاز به انجام خدمات روانشناختی دارند، اما اگر اینها بخواهند از درمانگران خدمات بگیرند و بیمه هم تمام پول آن را بدهد، ورشکست می‌شوند. از این رو بیمه مجبور است قیدهایی را بگذارد و مواردی را در نظر بگیرد که می‌تواند روی آنها نظارت داشته باشد. شاید از همین رو است که بیمه، وزارت بهداشت را انتخاب کرده است که ساز‌و‌کارهای ارائه خدمت را از سال‌ها قبل دارد. در سایر جاها این ساز‌و‌کارها وجود ندارد. حدس من بر این است که این محدودیت‌ها از این جهت اعمال شده است و از این رو باید قدم‌به‌قدم این امر به همه مراکز تسری پیدا کند.
شریعت تاکید کرد: باید قدم‌به‌قدم خدماتی که وجود دارد را گسترش داد تا مردم به خدمات با‌کیفیت دسترسی پیدا کنند. از طرفی باید معلوم شود که چه کسی چه خدمتی ارائه می‌دهد، در واقع هر فردی نباید بتواند هر نوع خدمتی ارائه دهد. شاید اینکه بیمه را فقط برای متخصصان بالینی و سلامت پوشش داده‌اند نیز از همین جهت است به نظرم اقدام مثبتی بوده است، چراکه متخصصان بالینی و سلامت دوره‌های آموزشی ویژه را دیده‌اند.
وی عنوان کرد: اجازه دادن به کسانی که این آموزش‌ها را ندیده‌اند و تنها گواهی شرکت در برخی دوره‌ها را دارند، می‌تواند آسیب زیادی داشته باشد و باعث گرفتاری مردم شود. در واقع بحث خدمات روانشناختی خیلی حساس است و چیزی نیست که بدون نظارت و به افرادی که واجد صلاحیت نیستند اجازه ارائه آن داده شود.
قانون غیرقابل اجرایی تصویب شده که همه ارائه‌دهندگان خدمت باید با بیمه‌های پایه قرارداد ببندند. این روانشناس درباره خدمات بیمه‌ای در مراکز روانپزشکی نیز تصریح کرد: خدمات روانپزشکی در مراکز دولتی بیمه است، اما در بخش خصوصی عملا بیمه نیست. برای ویزیت مطب‌ها نیز اگر پزشکی مایل باشد می‌تواند با بیمه قرارداد ببندد، اما این کار را نمی‌کنند، چراکه بخشی از ویزیت که بیمه پرداخت می‌کند بسیار رقم پایینی است و دردسر برای پزشک ایجاد می‌کند. بیمه‌ها همین رقم ناچیز را چند ماه و بعضا شش ماه با تاخیر و با کلی قید و شرط پرداخت می‌کنند. بنابراین برای پزشک ‌صرفه ندارد رقمی که می‌تواند به صورت نقدی از مراجع دریافت کند را شش ماه بعد و با تاخیر و قید و شرط از بیمه بگیرد.
رییس انجمن روانپزشکی ایران در عین حال به اجباری بودن عقد قرارداد مراکز درمانی با بیمه‌های پایه نیز اشاره کرد و گفت: قانون غیرقابل اجرایی تصویب شده است که همه ارائه‌دهندگان خدمت باید با بیمه‌های پایه قرارداد ببندند، اما این امر به دلیل شرایطی که ذکر کردم از قوانینی است که محکوم به شکست است و اصلا قابل اجرا نیست، چراکه هیچ پزشکی حاضر نیست این کار را انجام دهد.
با وجود این بنا بر اعلام متخصصان در حال حاضر به دلیل هزینه‌های بالای درمان مشکلات روانشناختی، ۷۰ درصد مردم نمی‌توانند به روان‌درمانگران مراجعه کنند و ضرورت دارد دولت برای این موضوع فکری عاجل کند.