13 - 12 - 2022
یکی بود یکی نبود
مسعود سلیمی
محمدعلی جمالزاده در یک خانواده مذهبی در اصفهان به دنیا آمد. او فرزند سیدجمالالدین واعظ اصفهانی بود که بیشتر اوقات برای وعظ به شهرهای مختلف میرفت. جمالزاده از ۱۰ سالگی همراه با پدر خود سفر میکرد.
جمالزاده ۱۲ سال داشت که پدر او را برای تحصیل به بیروت فرستاد. در دوره اقامت در این شهر بود که اوضاع سیاسی ایران در دوران مشروطیت دگرگون شده و با به توپ بسته شدن مجلس توسط محمدعلی شاه قاجار شرایط برای آزادیخواهان و مشروطهطلبان دشوار شد از جمله برای پدر جمالزاده که خود را به همدان رساند تا بتواند راهی عتبات شود اما شانس با او یار نبود چراکه پس از دستگیری به بروجرد فرستاده شد. در نوشتههای تاریخی آمده که امیر افخم، حاکم بروجرد حکم اعدام پدر جمالزاده را صادر کرد.
جمالزاده در بیروت با ابراهیم پورداود ایرانشناس و اوستاشناس معروف و فرزند ملکالمتکلمین که بعدها با نام مهدی ملکزاده شناخته شد و صاحب تالیفات بسیاری در زمینه تاریخ ایران هم میباشد، هم دوره بود.
جمالزاده برای تحصیلات دانشگاهی در ۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی) از راه مصر به فرانسه رسید و سپس به توصیه سفیر ایران در پاریس به شهر لوزان در سوییس رفت اما در نهایت چند سال بعد با دیپلم حقوق از دانشگاه شهر دیژون فرانسه فارغالتحصیل شد.
جمالزاده سالها در برلن زندگی کرد و در اداره یکی از قدیمیترین مجلات ایرانی خارج از کشور به نام کاوه همکاری داشت. پس از تعطیلی کاوه، جمالزاده به عنوان کارمند محلی به استخدام سفارت ایران درآمد و سرپرستی دانشجویان ایرانی به او واگذار گردید.
جمالزاده پس از بازنشستگی در ۱۹۵۶، از برلن به ژنو مهاجرت کرد و تا پایان عمر در همین شهر زندگی کرد.
***
جمالزاده در عمر اندکی بیش از یکصد سال خود، فقط ۱۳ سال در ایران بود اما به گواهی تمام کسانی که او را از نزدیک میشناختند، سراسر عمرش را با ایران زیست و با ایران هرچند از راه دور، نفس کشید.
او بدون ایستایی کتابهای فارسی میخواند، دوستان فارسیزبان را کم و بیش میدید و بهویژه و بدون احساس خستگی، با دوستان ایرانیاش نامهنگاری داشت.
جمالزاده تالیف و تحقیق فراوان داشت که اگر همه درباره ایران نبود اما همه آنها به زبان فارسی نگاشته شده است.
از فارسی سخنگفتن، بسیار لذت میبرد و با خاطرات گذشته، با یاد آنها دلخوش و خرسند بود. جمالزاده در دیدار با فارسیزبانان، با هموطنان ایرانی، همواره از اصفهان، از خاطرات دوران کودکی خود در محله بیدآباد حکایت میکرد و گاه نیز از فعالیت سیاسی پدرش در دوران آزادیطلبی مشروطیت سخن به میان میآورد. بسیاری از خاطرات شفاهی جمالزاده در نوشتههایش بازتاب یافته است.
***
جمالزاده فعالیت فکری و نویسندگیاش را با پژوهش آغاز کرد و پیش از آنکه به عنوان یک داستاننویس بلندآوازه شود، مولف و نویسنده مسایل اجتماعی، سیاسی و تاریخی بود. گنج شایگان نخستین کتاب پژوهشی او به حساب میآید و به دنبال آن باید از پژوهشهای فراوان او در زمینه رابطه ایران و روس و همچنین پانزده مقالهای که در کاوه به چاپ رساند، نام برد. جمالزاده نویسندگی را نخست با کاوه شروع کرد و پس از تعطیلی این مجله او به همکاری با گروهی از دانشجویان ایرانی در اروپا از جمله مشفق کاشانی، حسن نفیسی، احمد فرهاد که مجله فرنگستان را در برلن بنیاد نهاده بودند، شتافت و مقالههایی در آن به چاپ رساند.
پس از توقف انتشار فرنگستان، جمالزاده به روزنامههای داخل ایران روی آورد و در اطلاعات، شفق سرخ، کوشش و ایران آزاد، به نوشتن مطالب اجتماعی پرداخت. از میان نوشتههای متعدد جمالزاده میتوان از پندنامه سعدی به مناسبت جشن هفتصدسالگی سعدی، درباره فردوسی، همزمان با جشن هزاره فردوسی، درباره موسیقی، درباره کتاب، ترجمه قصهای از آناتول فرانس و داستانی از اسکار وایلد نام برد.
پس از شهریور ۱۳۲۰ که مجلههای مختلف ادبی در ایران بنیاد نهاده شد، جمالزاده در بیشتر آنها مقاله نوشت و داستان منتشر کرد که میتوان به سخن، یغما، ارمغان، وحید و راهنمای کتاب اشاره کرد.
***
محمدعلی جمالزاده در ادبیات داستانی ایرانزمین، همان نقش ارزشمند و ماندگاری را در نثر دارد که نیما در شعر فارسی داشت، با این تفاوت که اگر نیما وزن و قافیه را در هم ریخت، جمالزاده شیوهای نوآور را برپا کرد که تا آن زمان بیسابقه بود. جمالزاده را همراه با هدایت و علوی به عنوان بنیانگذاران اصلی ادبیات داستانی معاصر فارسی میشناسند.
بسیاری بر این باورند که داستان کوتاه «فارسی شکر است» که در کتاب معروف و ماندگار او یعنی «یکی بود یکی نبود» که در ۱۳۰۰ خورشیدی در برلن منتشر شد، به چاپ رسیده نخستین داستان کوتاه فارسی به شیوه غربی شناخته میشود، ضمن اینکه مقدمه جمالزاده در «یکی بود یکی نبود» هم در جای خود یک سند ادبی مهم و به تعبیری بیانیه نثر معاصر فارسی به حساب میآید. در این مقدمه جمالزاده بر این مهم پای میفشارد که کاربرد ادبیات مدرن، نخست بازتاب فرهنگ عامه و سپس انعکاس مسایل و واقعیتهای اجتماعی است.
***
جمالزاده در ۲۳ دی ۱۲۷۴ خورشیدی در اصفهان به دنیا آمد و ۱۷ آبان ۱۳۷۶ در ژنو درگذشت. بر پایه سندی که در کنسولگری ایران در ژنو به تاریخ ۱۳۷۰ خورشیدی به ثبت رسیده، پس از مرگ جمالزاده، نزدیک به ۲۶ هزار برگ از نامهها، دستنوشتهها و عکسهای او به سازمان اسناد ملی ایران تحویل شده است.
ضمن اینکه کتابخانه و به تعبیری همه داروندارش را هم به دانشگاه تهران واگذار کرده است.
جمالزاده چندی پیش از مرگ به درخواست خودش به یک خانه سالمندان در کنار دریاچه زیبای لمان در ژنو نقل مکان کرده بود. گفتنی است «برگزیده آثار محمدعلی جمالزاده» به کوشش علی دهباشی که توسط انتشارات شهاب و سخن به چاپ رسیده، از جمله منابعی است که ما را بیشتر با این نویسنده بزرگ ایرانزمین آشنا میکند.
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد