یک ماه تنفس

معصومه معظمی- انتظار به سر آمد و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی روز گذشته بالاخره در کنفرانسی خبری اعلام کرد که توافق ایران و آژانس درخصوص بازرسی‌ها که روز ٢١ می‌ (٣١ اردیبهشت‌ماه) منقضی شده بود، تا اواخر ماه ژوئن تمدید شده است. پیش‌تر کاظم غریب‌‌آبادی، سفیر و نماینده دائم کشورمان در سازمان‌های بین‌المللی در وین نیز از «تصمیم ایران برای ادامه ضبط داده‌های دوربین‌ها حداکثر تا یک‌ماه دیگر، از سوی سازمان انرژی اتمی» خبر داده بود و دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی نیز بیانیه‌ای در این باره صادر و بر تمدید یک ماهه توافقات فوق تاکید کرد. ماجرایی که باعث مناقشه اخیر مجلس و دولت شد و مجلسی‌ها برای روحانی که گفته بود «به مذاکرات در وین تا توافق نهایی ادامه می‌دهیم» خط و نشان کشیدند که «آژانس حق دسترسی به تصاویر و اطلاعات سازمان انرژی اتمی را ندارد». اما بنا بر گفته رهبری تصمیم‌گیر نهایی درباره موضوعات هسته‌ای شورای عالی امنیت ملی است که با تایید ایشان، برای یک ماه آینده این توافقات را تمدید کرد.
دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در بیانیه‌ای توضیحی درباره تمدید فرصت توافقات با آژانس اعلام کرد: «با توجه به در جریان بودن مذاکرات فنی پیرامون حل و فصل موضوعات پادمانی میان ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی حفظ داده‌های دوربین‌های نظارتی به مدت یک ماه از تاریخ سوم خردادماه ۱۴۰۰ ادامه می‌یابد.» غریب‌آبادی هم گفته بود داده‌های سه ماه گذشته سایت‌های هسته‌ای همچنان در اختیار سازمان انرژی اتمی است و به آژانس منتقل نمی‌شود و داده‌های یک ماه آینده هم صرفا نزد ایران می‌ماند و شرایط تفاهم مشترک سه ماهه همچنان حاکم خواهد بود. نماینده دائم کشورمان به کشورهای طرف مذاکره توصیه کرد تا از این فرصت که بر اساس حسن نیت ایران فراهم شده است، در جهت لغو کامل تحریم‌ها به گونه‌ای عملی و قابل راستی‌آزمایی استفاده کنند.
خبرها از پشت دیوار مذاکرات!
اگر چه شورای عالی امنیت ملی ایران بنا به گفته غریب‌آبادی تصمیم گرفت برای نشان دادن حسن نیت خود یک ماه دیگر توافقات با آژانس بین‌المللی را تمدید کند تا سرنوشت مذاکرات وین روشن و تحریم‌ها به طور کامل لغو شوند، سعید خطیب‌زاده با خوش‌بینی دور پنجم مذاکرات وین را دور نهایی احتمالی دانست. اما با توجه به سخنان اخیر بلینکن و پاسخ‌های محمدجواد ظریف و عباس عراقچی به اظهارات اخیر وزیر خارجه آمریکا به نظر می‌رسد اوضاع وین آنطور که حسن روحانی و عراقچی پیش از این اعلام می‌کردند خوشایند نیست و تغییرات خاصی نسبت به چند ماه پیش حاصل نشده است!
گفت‌وگوها در وین قفل نشده و پیشرفت قابل توجهی داشته است
سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت خارجه روز گذشته در نشست خبری مجازی خود با رسانه‌های داخلی و خارجی با بیان اینکه گزارش این مذاکرات به صورت روزانه برای مقامات نظام ارسال می‌شود که همه به صورت هم‌زمان در جریان این مذاکرات قرار بگیرند و اگر نظری دارند آن را اعلام کنند، اظهار کرد: «گفت‌وگوها در وین قفل نشده و پیشرفت قابل توجهی داشته است. در خصوص رفع تحریم‌های بخشی و بحث‌های اقتصادی در مورد موضوعات اخیر توافق صورت گرفته است. پرانتزها و براکت‌ها در بحث رفع تحریم‌ها تا حد بسیار زیادی پاک شده و چند موضوع باقی مانده است که در مورد آنها گفت‌وگوها را ادامه خواهیم داد. در خصوص اقدامات هسته‌ای متن نگارش‌شده به توافقات خوبی رسیده و دوستان در سازمان انرژی اتمی گفت‌وگوها را در این زمینه پیش برده‌اند. چند نکته باقی مانده و بقیه نکات حذف شده است. در مورد ترتیبات اجرایی ممکن است موضوعات بیشتری باقی مانده باشد. در این حوزه نیز پیشرفت‌های خوبی صورت گرفته است.»
اما برخلاف ادعای خطیب‌زاده و برخی مقامات ایرانی مبنی بر خبرهای خوش وین، آنتونی بلینکن وزیر خارجه آمریکا در بخشی از گفت‌وگو با برنامه جی‌‌پی‌‌اس شبکه سی ‌ان‌‌ان در پاسخ به سوال فرید زکریا خبرنگار این شبکه درباره اینکه آیا آمریکا آماده بازگشت به توافق هسته‌ای اولیه است، مدعی شد: «ما بسیار شفاف بوده‌ایم و کاملا آماده بازگشت به توافق هسته‌ای اولیه، همان گونه که بود، هستیم. اما نمی‌دانیم آیا ایرانی‌ها هم آماده این هستند یا نه…» عباس عراقچی، رییس تیم مذاکره‌کننده ایران در وین در واکنشی به این سخنان نوشت: «آمریکا به عنوان طرفی که برجام را ترک کرده است، باید اول تحریم‌های خود را بردارد.»
از طرف دیگر محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان در صفحه توئیترش خطاب به آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا واکنش نشان داد. بلینکن اخیرا در گفت‌وگویی دیگر با شبکه ‌ای‌بی‌سی گفته بود: «ایران با داشتن سلاح هسته‌ای یا توانایی ساخت سلاح هسته‌ای در مدت کوتاه می‌تواند در این زمینه‌ها با مصونیت بیشتری فعالیت کند که همین مساله خود لزوم بازگردان مساله هسته‌ای به چارچوبی که توافق هسته‌ای تعیین کرده بود را می‌افزاید. خیلی از این فعالیت‌ها درحال حاضر و در طول چهار سال گذشته ذیل فشار حداکثری که دولت قبلی اعمال کرده بود پیش می‌روند. بدون شک (فشار حداکثری) نتیجه‌ای که به دنبال آن بودیم- که توقف تمامی این فعالیت‌هاست- را به ارمغان نیاورد.» بنابراین ظریف در توئیتی خطاب به او نوشت: «لغو تحریم‌های ترامپ یک وظیفه قانونی و اخلاقی است، نه یک وسیله نفوذ برای مذاکرات. برای ترامپ کارآمد نبود، برای شما هم نخواهد بود. میلیاردها دلار پول مردم ایران را که در خارج به خاطر زورگویی آمریکا گرو نگه داشته شده است آزاد کنید.» ظریف همچنین با خطاب قرار دادن جو بایدن رییس‌جمهور آمریکا نوشت: «تاریخ مصرف میراث ترامپ گذشته است. از آن دست بردارید.»
رفع تحریم‌ها از خیال تا واقعیت
واکنش‌ها و اظهارات فوق نشان می‌دهد ظاهرا هر آنچه روحانی، رییس‌جمهوری به عنوان وعده رفع تحریم‌ها درآینده نزدیک به مردم داده و عراقچی بر روند مثبت مذاکرات وین تاکید داشته است، رویایی بیش نبوده و در موضوعات برجامی همچنان «اندر خم یک کوچه‌ایم» و بعد از چهار دور مذاکرات وین باید بگوییم: «نقطه سر خط!»
اما برخی کارشناسان نظری فارغ از این دارند و معتقدند در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، توافقات برجامی از سوی طرفین به سرانجام خواهد رسید و نباید در این باره ناامید بود. ضمن اینکه تمدید توافقات با آژانس هم در روند مذاکرات وین بی‌تاثیر نیست چرا که برخوردهای آژانس و شخص گروسی در قبال ایران، بیش از فنی بودن، سیاسی است.

اثر تمدید توافق ایران و آژانس در سرنوشت برجام
محمدجواد جمالی‌نوبندگانی *
خبرهایی که از مذاکرات وین به گوش می‌رسد، نشان می‌دهد مواضع اعلامی دو طرف ایرانی و غربی با اقداماتی که صورت می‌گیرد بعضا یکسان نیست. یعنی مواضع اعلامی و اقدامی متفاوت است و برای اینکه جو مذاکرات مثبت نشان داده شود اخبار به‌گونه‌ای متفاوت منتقل می‌شود تا به جمع‌بندی نهایی برسند.
شواهد امر نشان می‌دهد آمریکایی‌ها به دلایل مختلف هنوز آمادگی لازم را ندارند که به خواسته‌های مشروع ایران پاسخ مثبت بدهند. فشارهای داخلی مخالفان برجام و جمهوریخواهان خواستار کناره‌گیری بایدن از مذاکرات از یک سو و تلاش صهیونیست‌ها و کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس از سوی دیگر، شرایط را برای بازگشت بایدن به برجام سخت کرده است. به همین دلیل عجله‌ای برای تحقق این امر ندارند.از سوی دیگر به دلیل خوشبینی بیش از حد مقامات ایرانی، در مذاکرات اولیه به بار حقوقی کلمات توجه نشده است. به همین دلیل مسوولان گاهی خبر از رفع تحریم‌ها می‌دهند در حالی که رفع تحریم با برداشتن تحریم متفاوت است و تعلیق با لغو تحریم هم فرق دارد. بنابراین بهتر است مقامات داخلی به معنای واقعی کلمات که در حقوق بین‌الملل به آن استناد می‌شود توجه کنند و بر اساس آن برای مردم توضیح دهند که چه اتفاقی در حال رخ دادن است. در حالی که مقامات داخلی سخن از رفع تحریم می‌زنند، مقامات آمریکایی به نحوی سخن می‌گویند که گویی هنوز در نقطه آغاز مذاکرات قرار داریم. حرف آنها بازگشت همزمان به برجام است در حالی که آمریکایی‌ها به صورت یک‌جانبه از برجام خارج شده‌اند، از حیث منطق و بار حقوقی، آنها باید اول به این توافق بین‌المللی و تعهدات برجامی بازگردند. پس این حرف بلینکن مبنی بر همزمانی ورود ایران و آمریکا به برجام، حرف بی‌منطقی است که نباید تا این حد بر آن پافشاری کنند. البته برای پیشبرد روند مذاکرات و به نتیجه رسیدن آن تا یک ماه دیگر توافق ایران و آژانس بین‌المللی تمدید شد که نشانگر حسن‌نیت ایران است. هر چند مجلس ایران هم مثل مخالفان آمریکایی برجام که به دولت بایدن فشار می‌آورند و آنها از آن فشار در مذاکرات استفاده می‌کنند، آنها هم از تمدید توافق خوشحال نیستند و طرف‌های ایرانی هم باید این فشارها و مخالفت‌های مجلس به موضوع احیای برجام را به میز مذاکره برای گرفتن امتیاز از طرف‌های غربی بکشانند.در نهایت از آنجا که موضوع آژانس با ایران صرفا فنی نیست و موضوعات سیاسی بر آن خیلی تاثیرگذار است، این همراهی ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و تمدید یک‌ماهه توافق، می‌تواند بر تعیین سرنوشت مذاکرات اثرات مثبت داشته باشد. یعنی چه بخواهیم و چه نخواهیم مذاکرات وین بر موضوع انتخابات ایران اثرگذار است و هم طرف ایرانی و هم غربی ملاحظاتی درباره انتخابات دارند. پس ممکن است مذاکرات را به سمتی پیش ببرند که توافقی درآستانه انتخابات ریاست‌جمهوری صورت بگیرد و این موضوع دور از ذهن نیست.
* نایب‌رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس دهم