یک گام تا نابودی نماد ایران مدرن

نادر نینوایی- کفش ملی زمانی یکی از نمادهای ایران مدرن محسوب می‌شد و با شعبات متعددش در سراسر کشور بخشی از هویت و تاریخ عصر نوین ایران بود. ساختمان قدیمی «کفش ملی» در این سال‌ها اما با بی‌مهری مواجه شده است و هیچ بعید نیست ادامه روند فعلی به تخریب کامل آن منتهی شود.
در سال‌های اخیر هیچ نهاد و سازمانی حاضر نشده اقدامی در راستای حفظ و نگهداری ساختمان میدان قیام کفش ملی صورت دهد تا این ساختمان تاریخی که راوی تاریخ ایران مدرن است هر روز یک گام دیگر به نابودی نزدیکتر شود.
اگر گذرتان به میدان قیام تهران افتاده باشد به طور حتم بنای در حال تخریب یکی از اولین فروشگاه‌های کفش ملی را دیده‌اید. این ساختمان که حدود۹۰ سال از ساخت آن می‌گذرد با فرونشست مواجه شده و تنها اقدام برای سرپا نگه داشتن آن نصب چند تیرآهن فلزی بوده است.
به جز نصب این چند تیرآهن و داربست اما هیچ اقدامی برای احیای ساختمان کفش ملی به عنوان نماد ایران مدرن صورت نگرفته است تا یادگاری حرکت ایران به سمت مدرنیته گام به گام به سمت نابودی پیش برود.
ماجرای تخریب کفش ملی
ماجرای تخریب ساختمان قدیمی کفش ملی برای نخستین‌بار در سال ۱۳۹۶ مطرح شد، اما آن زمان با همکاری علی‌محمد سعادت مدیر بافت‌های تاریخی- فرهنگی منطقه ۱۲ و مدیرکل وقت میراث فرهنگی تهران، تخریب و نوسازی این ساختمان ممنوع اعلام شد. دی ماه ۱۳۹۷ علی‌محمد سعادت که دیگر شهردار منطقه ۱۲ شده بود، حرف از بازسازی این بنای تاریخی به میان آورد. او با بیان اینکه اختلاف بین مالکان و مستاجر و سرقفلی‌داران و مسائل حقوقی باعث تاخیر در ایمن‌سازی این ملک شده، تاکید کرده بود: «اگر ساختمان‌های اینچنینی مقاوم‌سازی نشوند باید شاهد تخریب تک‌تک آنها باشیم. این ساختمان جزو اولین فروشگاه‌های کفش ملی تهران است و باید حفظ شود. صاحبان کفش ملی اگر به فکر شهر نیستند، به فکر برند خود باشند که بسیاری از هم‌نسل‌های ما و پیش از ما با آن خاطراتی دارند.» مطرح شدن این صحبت‌ها اما باعث نشد اداره‌کنندگان کفش ملی که این روزها رو به فروش اجناس کم‌کیفیت آورده‌اند و برند کفش ملی را تضعیف کرده‌اند فکری به حال ساختمان قدیمی این برند شناخته‌شده ایران مدرن کنند.
در اردیبهشت سال ۱۳۹۸ سعادتی، شهردار وقت منطقه ۱۲ تهران میزان تخریب این بنای ارزشمند را حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد اعلام کرد و مدت زمانی را که برای مرمت آن نیاز بود یک سال شمرد. چند ماه بعد (شهریور سال ۱۳۹۸) بار دیگر گزارش‌هایی از وضعیت نامناسب این بنای تاریخی منتشر شد که اشاره کرده بود: «شهرداری بخشی از ساختمان را مرمت کرده، اما مالکان این بنای قدیمی هنوز برای بازسازی به توافق نرسیده‌اند.»
آذرماه سال ۱۳۹۹، سعادتی اظهار کرده بود: بر اساس قوانین ضمانت سلامت شهروندان در حین تردد در معابر برعهده شهرداری است که با ستون‌های مختلف ساختمان کفش ملی را مهار کردیم، به همین دلیل اخطارهای زیادی به مالکان این ساختمان قدیمی در میدان قیام داده‌ و عنوان کردیم که این ساختمان باید مقاوم‌سازی شود، در غیراین صورت ممکن است این ساختمان خطراتی برای شهروندان و ساختمان‌های مجاور ایجاد کند، اما متاسفانه تا به امروز کار جدی در این زمینه صورت نگرفته است. همچنین سازمان‌های متولی مثل میراث فرهنگی باید فکری کنند؛ چراکه این ساختمان ۸۷ ساله وضعیت ایمنی خوبی ندارد.
وعده‌های بی‌نتیجه صاحبان کفش ملی
پس از هشدارهای مطرح‌شده، روابط عمومی شرکت کفش ملی توضیحاتی درباره اقدامات این شرکت برای حفظ ساختمان کفش ملی ارائه کرد که طبق آن، «عرصه ساختمان موصوف که در جبهه شمال غربی میدان قیام قرار گرفته و در دو طبقه ساخته شده، از موقوفات مسجد و مدرسه تاریخی حاج ابوالفتح است و شرکت کفش ملی سال‌هاست فقط سرقفلی بخشی از ملک وسیع این ساختمان را در اختیار داشته است. برپایه قوانین و مقررات حاکم بر شهرداری، دارندگان سرقفلی نمی‌توانند رأسا برای کسب پروانه تعمیرات اساسی اقدام کنند و از این رو، دایره عمل شرکت کفش ملی در این خصوص بسیار محدود است.
از طرفی، بنا بر دستور اکید مدیرعامل صندوق بازنشستگی کشوری (کفش ملی از شرکت‌های تابعه صندوق بازنشستگی کشوری است)، مرمت و احیای شعبه میدان قیام، چه از نظر حفظ دارایی‌های بازنشستگان گرامی، چه از نظر حفظ و ارتقای برند کفش ملی و چه از حیث صیانت از بناهای ارزشمند شهر تهران با قید اولویت و فوریت پیگیری می‌شود و در این راه، شرکت کفش ملی برای هرگونه همکاری با نهادهای ذی‌ربط آمادگی کامل دارد.»
با این وجود و با آنکه شهرداری و میراث فرهنگی، مرمت ساختمان کفش ملی را در وظیفه مالکان و ذی‌نفعان آن می‌دانند، اما صاحبان این ملک با بهانه‌های مختلف تاکنون از انجام این کار سر باز زده‌اند و در این سال‌ها اقدام جدی برای نجات ساختمان کفش ملی نکرده‌اند، با آنکه این ساختمان قدیمی و فرسوده در طول این چند سال خطری برای رهگذران و کسبه‌ اطراف نداشته است، اما وضعیت آن روزبه‌روز وخیم‌تر شده و ممکن است در آینده‌ای نزدیک فرو ریزد. در این میان، عده‌ای هم هستند که با فکر تصاحب این ساختمان به وخیم‌تر شدن وضعیت آن دامن می‌زنند.
از آخرین اظهارات متولیان ساختمان تاریخی کفش ملی حدودا دو سال می‌گذرد و این ساختمان همچنان در وضعیتی وخیم و به کمک تیرآهن‌های شهرداری سرپا مانده است. آن‌طور که خبرگزاری ایسنا اعلام کرده کسبه‌ اطراف ساختمان کفش ملی می‌گویند یک سالی است هیچ ارگانی برای بازدید به این ساختمان سر نزده و شهرداری حفاظت و مرمت ساختمان را برعهده میراث فرهنگی و میراث فرهنگی هم آن را برعهده مترو گذاشته است؛ چراکه برخی افراد عبور خط هفت مترو از خیابان مولوی- میدان قیام را عامل تخریب بناهای قدیمی این محله می‌دانند که به دلیل تحرکات دستگاه حفاری تونل (TBM) این ساختمان‌ها دچار آسیب شده‌اند.
یک رستوران‌دار به دنبال تصاحب کفش ملی
برخی از شایعات بر این مبنا هستند که یکی از رستوران‌های شناخته‌شده تهران قصد خرید ساختمان کفش ملی را دارد اما تاکنون میراث فرهنگی با این موضوع مخالفت کرده است. صاحب یکی از مغازه‌های اطراف «کفش ملی» می‌گوید که مالک رستوران «هانی» مغازه‌های اطراف این ساختمان و مغازه‌های انتهایی پاساژی را که در جنب کفش ملی قرار دارد خریده است و فقط مالکیت این بنای فرسوده و مغازه کناری آن را ندارد.
کسبه‌ می‌گویند: این تغییرات بعد از ساعات کاری و شبانه رخ داده است و صبح که به مغازه‌هایشان آمدند، متوجه شدند که داخل پاساژ گچ‌کاری شده و سقف کاذب برای آن زده‌اند. همچنین به تازگی کرکره یکی از درهای بیرونی بخشی از ساختمان کفش ملی را کنده‌اند، کسبه از شواهد امر گمان می‌کنند که قصد دارند این قسمت از ساختمان کفش ملی را به انبار تبدیل کنند.
شهردار پیشین منطقه ۱۲ که تا مدت‌ها دغدغه حفاظت از ساختمان کفش ملی را داشت، اینک در پاسخ به پیگیری‌ ایسنا، حفظ و نگهداری از این ساختمان را برعهده افراد ذی‌نفع در این ساختمان، یعنی مالکان، مستاجران و صاحبان سرقفلی می‌داند و معتقد است: به دلیل ارزش تاریخی ساختمان «کفش ملی»، اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان تهران هم باید در حفظ این ساختمان کمک کند و شهرداری فقط موظف است برای حفظ ایمنی و جان شهروندان، ساختمان‌های ناایمن و خطرناک را ایمن‌سازی کند و برای همین، شهرداری منطقه ۱۲ به ایمن‌سازی ساختمان کفش ملی پرداخت و از نظر قانونی دیگر هیچ وظیفه‌ای نسبت به این ساختمان ندارد.
مسوولان کنونی شهرداری منطقه ۱۲ نیز بر این عقیده‌اند که هیچ نقشی در حفاظت و احیای ساختمان کفش ملی ندارند و این کار برعهده میراث فرهنگی و مالکان ساختمان است.