۴۸ طرح پیشران، شوی تبلیغاتی بود؟

نسترن یوسف‌بکیان
از بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری صنعتی تاریخ ایران اطلاعات دقیقی در دست نیست. در شرایطی که طرح‌های توسعه‌ای شرکت‌های صنعتی و معدنی کشور به دلیل کمبود نقدینگی و افزایش هزینه‌های تولید متوقف شده و ادامه فعالیت در حوزه‌های مولد غیرممکن به نظر می‌رسد، دولت از طرح‌هایی رویایی پرده برمی‌دارد که بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد و بعید به نظر می‌رسد که به مرحله عملیاتی برسد. از جمله این طرح‌ها می‌توان به ۴۸ طرح پیشران اقتصاد ملی اشاره کرد که اگرچه سال گذشته بحث آن مطرح شد اما از همان زمان هم مشخص بود که تامین مالی پروژه‌های این طرح در شرایط تحریم و بدون طرح ایده‌های جدید جذب سرمایه، شدنی نیست. البته دولت در این ارتباط پای سود انباشته کارخانه‌ها را به میان کشید و این فکر به سرش زد که از منابع مالی هلدینگ‌های بزرگ معدنی در کشور در جهت اهداف خودش مایه بگذارد. هلدینگ‌هایی که اگر منابعی در اختیار داشته باشند، نیازی به مشاوره و دستور دولت برای مصرف منابع مالی خود ندارند و خودشان می‌توانند در بخش‌هایی همچون معدن، فولاد، مس و پتروشیمی سرمایه‌گذاری کنند.
با این حال بهمن ماه سال گذشته دولت سیزدهم با میان آوردن بحث ۱۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری و الزام شرکت‌های بزرگ صنعتی و معدنی به مشارکت در طرح پیشرانان پیشرفت ایران، این وعده را مطرح کرد که ۴۸ پروژه بزرگ صنعتی تداوم رشد اقتصادی را در مناطق مختلف تضمین می‌کنند. همچنین با بیان اینکه ۴۲ پروژه از این ۴۸ پروژه، مربوط به وزارت صنعت، معدن و تجارت با مجموع سرمایه‌گذاری حدود ۸/۷ میلیارد دلار‌ است، اینطور اعلام شد که این اقدام پاسخ مثبتی برای رفع نگرانی‌های رهبری در حوزه سرمایه‌گذاری خواهد بود. اما با وجود اینکه حدود ۱۱ ماه از آغاز به کار این پروژه‌ها با حضور رییس‌جمهور می‌گذرد، مشخص نیست پروژه‌های پیشران در کدام نقطه ایستاده‌اند و دولت گزارش دقیق و شفاف میزان پیشرفت این پروژه‌ها که حدود یک سال از آغاز به کار آنها می‌گذرد را به مردم نداده است.
البته در هفتمین جلسه پروژه‌های پیشران اقتصاد ملی، پیشرفت فیزیکی پروژه‌های فلزی- معدنی در دوره ۱۱ ماهه، ۲۲ درصد اعلام شد اما آنچه جای تامل دارد این است که خروجی این جلسات، اطلاعات چندانی را نصیب مردم و کارشناسان نمی‌کند و تنها موضوعی که در هر یک از این جلسات مورد تاکید قرار می‌گیرد، لزوم سرعت بخشیدن به روند اجرای پروژه‌های پیشران است.
در اینجا این سوال مطرح می‌شود که علت کند بودن اجرای پروژه‌های پیشران چیست که همواره بر سرعت بخشیدن به آن تاکید می‌شود؟ آیا علت به غیراز این است که این طرح در تامین منابع مالی با مشکل مواجه است؟ واقعیت این است که دولت سیزدهم از ابتدای سر کار آمدنش تاکنون، ایده و طرح جدیدی را برای تامین سرمایه مطرح نکرده و در زمینه افزایش تعاملات بین‌المللی نیز نتوانسته کاری از پیش ببرد. به همین دلیل راه‌های تامین سرمایه از مسیر جذب مشارکت سرمایه‌های بین‌المللی به دلیل تحریم‌ها بسته شده است. سرمایه‌گذاران داخلی نیز به دلیل بی‌ثباتی‌های اقتصادی و عدم اعتماد به سیاست‌های کابینه اقتصادی دولت، یا توانایی ورود به طرح‌های بزرگ را ندارند یا اینکه اصلا تمایلی ندارند برای همکاری در چنین طرح‌هایی با دولت وارد عمل شوند. در این میان درآمدهای حاصل از صادرات نفت تنها برای مخارج حقوق و هزینه‌های جاری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بر همین اساس این موضوع امری طبیعی است که در شرایط حال حاضر کشور که معیشت مردم در شرایط مناسبی قرار ندارد و دولت باید این موضوع را در اولویت تمامی سیاست‌ها و اقدامات خود قرار دهد، تامین مالی پروژه‌های اینچنینی کار ساده‌ای نیست. حتی هلدینگ‌ها و شرکت‌های بزرگ نیز به دلیل ناکارآمدی دولت با چنان مشکلاتی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند که نمی‌شود از آنها توقع داشت به منابع مالی آنچنانی دسترسی داشته باشند و یا حتی تمایل داشته باشند نتایج سال‌ها زحمات خود را به شوی تبلیغاتی دولت اختصاص دهند.
در این خصوص تحلیلگران نیز در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» اعلام می‌کنند که طبیعتا اقدامات اینچنینی دولت شوی تبلیغاتی است. در این شرایط که کشور با کمبود نقدینگی مواجه است، تامین سرمایه این پروژه‌ها یکی از مشکلات عدیده است. ما در حال حاضر به دلیل تحریم‌ها، امکان جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی نداریم، آن هم در صورتی که همه کشورها بر این اساس سرمایه‌گذاری می‌کنند. کارشناسان اعلام می‌کنند ما بعید می‌دانیم که دولت در این قضیه موفق شود. در حال حاضر تمام کشورهای دنیا بر اساس جذب سرمایه‌گذاری خارجی پروژه‌ها را تعریف می‌کنند. حتی عربستان هم با تمام منابعی که دارد، بر این اساس جلو می‌رود.
از طرفی تا به اینجای کار نیز به نظر می‌رسد که دولت نتوانسته از پس وعده وعیدهایی که در این رابطه مطرح کرده بود برآید و به طور شفاف اعلام کند که در این زمینه چه اقداماتی انجام شده است. در واقع اینطور به نظر می‌رسد که دولت سیزدهم در قالب شوی تبلیغاتی برای اضافه کردن موارد مثبت به کارنامه خود، برای شرکت‌های صنعتی و معدنی بزرگ کشور نیز دردسر ایجاد کرد و بدون اینکه به فکر منابع مالی پیشرفت این پروژه‌ها باشد، آنها را ملزم کرد تا در این سرمایه‌گذاری که به تعبیر دولتمردان بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری صنعتی تاریخ ایران است، مشارکت داشته باشند. این در حالی است که به دلیل کمبود منابع مالی و رویارویی شرکت‌های بزرگ اقتصادی در کشور با انواع و اقسام مشکلات در حوزه داخلی و خارجی، عملا سرعت بخشیدن به پیشرفت این پروژه‌ها غیرممکن است. مگر اینکه دولت به جای در بوق و کرنا کردن چنین موضوعات و وعده‌های پی در پی، به طور جدی به فکر تامین منابع مالی این پروژه‌ها و کمک به شرکت‌ها در این زمینه باشد.