چرخش به شرق

آرزو فرشید- چرخش به شرق یا تمایل به چرخش به شرق در ایران موضوع تازه‌ای نیست. این مساله اما هر بار که روابط ایران و غرب بحرانی و با چالش مواجه شده، بیش از قبل در مرکز توجه قرار می‌گیرد. مخالفان ترمیم روابط ایران با دنیا، از نگاه به شرق گفته و تمام تلاش خود را می‌کنند تا این‌طور تصور شود که تعامل با چین و روسیه و چند متحدشان تکافوی نیازهای اقتصادی ایران را می‌کند و اصلا نیازی به غرب و خاصه آمریکا نداریم!
این در حالی است که در عالم واقع، اوضاع به شکل دیگری است و نه‌تنها تعامل با شرقی‌ها برای توسعه اقتصادی و تجاری کشور کفایت نمی‌کند، بلکه اساسا حساب باز کردن روی همراهی و حمایتشان نیز چندان عقلانی نیست.
بررسی دیدگاه‌های موافق و مخالف نگاه به شرق اکنون بیش از هر وقت دیگری ضروری به نظر می‌رسد. دلیلش نیز روشن است. روابط با غرب روز‌به‌روز پیچیده‌تر شده و نشانه‌هایی از تغییر سیاست ایران در راستای چرخش به شرق، مشاهده می‌شود.
حالا دیگر به اندازه چند ماه قبل امیدی به احیای برجام و افزایش تعاملات با اروپا و دنیا چنانچه در دولت اول روحانی رخ داد، نیست. ایران شرط‌های بسیاری برای بازگشت آمریکا به برجام دارد و رویکرد دولت بایدن و متحدان اروپایی‌اش نیز مشخص است. بنابراین این کلاف سردرگم‌تر از آن است که قبل از پایان دولت دوازدهم مساله هسته‌ای را حل‌و‌فصل کند، بعد از آن هم که با توجه به انتخابات و احتمال روی کار آمدن دولت اصولگرا، اساسا قابل پیش‌بینی نیست.
این وضعیت اما تنها یک روی سکه است و در روی دیگر شاهد اقدامات عملی در جهت تغییر راهبردهای دیپلماسی هستیم. سفر محمدباقر قالیباف به مسکو تازه‌ترین و مهم‌ترین نمونه آن است. سپرده شدن ماموریت مهم به دست یک کاندیدای احتمالی که داعیه رییس‌جمهور شدن دارد از یک سو، انتقادات تند و تیز او به رویکرد دستگاه دیپلماسی و مشخصا دیپلماسی اقتصادی کشور از سوی دیگر. اظهارات صریح وی درباره نگاه به شرق که در جمع دیپلمات‌های ایرانی حاضر در مسکو بیان شد نیز آفتابی است، دلیل آفتاب.
در همین بین محمدجواد ظریف نیز خبر از در جریان بودن پیگیری‌ها برای قرارداد همکاری بلندمدت ۲۵‌ساله با چین می‌دهد. همان قرارداد پر‌سروصدایی که از زمان طرح تا‌کنون کلی مخالف داشته و دارد.
مفهوم غیرواقعی شرق
به این ترتیب به سادگی می‌توان نتیجه گرفت که در یک بزنگاه مهم قرار داریم. درست همان‌جایی که فرمان سیاست خارجی کشور در حال چرخیدن است. قاسم محبعلی، یکی از مدیران ارشد وزارت امور خارجه در دوران اصلاحات نیز همین نظر را دارد. او از یک سو توضیح می‌دهد که پیچیده شدن موضوع برجام قابل پیش‌بینی بود و از سوی دیگر آنچه تحت عنوان نگاه به شرق بیان می‌شود را به باد نقد می‌گیرد.
وی در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» گفت: «بایدن و دموکرات‌ها از چند ماه قبل از انتخابات آمریکا گفته بودند که به شرط تعهد ایران به تعهدات برجامی برمی‌گردیم. در ایران اما شاید کسی علاقه نداشت که این مطالب را بشنود. برای همین هم مساله پیچیده شد. اکنون شبیه قضیه مرغ و تخم‌مرغ شده است.»
این کارشناس مسائل بین‌المللی تنها راه‌حل قضیه برجام و بهبود روابط با غرب را ورود یک میانجی موثر دانست و گفت: «نیاز به میانجی داریم که بتواند بین ایران و آمریکا مصالحه را به نحوی برقرار کند که به صورت همزمان یا توافق گام به گام طرفین به برجام برگردند و قسمتی از تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای برداشته شود چرا که انتظار لغو تمام تحریم‌ها منطقی نیست.»
محبعلی با تاکید بر پیچیدگی این شرایط احتمال چرخش ایران به شرق را بسیار دانست و گفت: «نکته حائزاهمیت در این زمینه آن است که اساسا این مفهومی که به اسم شرق خوانده می‌شود، واقعی نیست و وجود خارجی ندارد.»
وی توضیح داد: «کنش و واکنش‌هایی بین کشور رو به قدرت‌گیری چین و آمریکا وجود دارد. چین به دلیل رشد اقتصادی سریع در حال تبدل شدن به یک قدرت است اما اینکه چین مثل جنگ سرد، سیاستی برای تقابل با آمریکا داشته باشد، توهمی بیش نیست زیرا همین الان بزرگ‌ترین بازار کالاهای چین در آمریکا است. ضمن اینکه چین از نظر تکنولوژی کاملا وابسته به آمریکا است. همان‌طور که اگر بازار آمریکا از دست چین خارج شود، جایگزینی برای آن نیست و اقتصاد چین دچار بحران می‌شود.»
محبعلی همچنین با اشاره به اینکه «چین نمی‌تواند خدمات تکنولوژی‌ای که ۶۰ درصد صادرات آمریکا را شکل می‌دهد و همه کشورهای در حال توسعه به آن وابسته هستند؛ تولید کند» گفت: «چین می‌تواند موبایل تولید کند اما یا باید از اندروید استفاده کند یا اپل. بنابراین اینکه فکر کنیم چین اقتصاد مستقلی دارد، نادرست است. ضمن اینکه در دنیای جهانی چنین چیزی شکل نخواهد گرفت.»
این کارشناس مسائل بین‌المللی افزود: «به خاطر همین وابستگی اقتصادی چین و آمریکا است که آنها در تمام این سال‌ها با احتیاط روابط حداقلی را با ایران برقرار کرده‌اند. حتی در این برنامه همکاری ۲۵‌ساله که ایران به دنبال آن است، به ما تذکر داده‌اند که باید روابط خود را با سایر کشورها به خصوص در منطقه بهبود ببخشیم. حتی می‌خواهد یک ساختار امنیتی در منطقه با حضور اسراییل و عربستان شکل بگیرد. این امر مفهوم سیاست‌های چین را در قبال ایران روشن می‌کند.»
وی خاطرنشان کرد: «اینکه انتظار داشته باشیم چینی‌ها وارد روابط راهبردی با ایران شوند همان‌طور که در مورد روسیه صادق نیست، درباره چین هم صادق نیست. چینی‌ها انتخاب خود را کرده‌اند. آنها با کشورهای عربی، اسراییل و… در تعامل هستند و ایران در سیاست‌های آینده آنان جایی ندارد.»
محبعلی در پاسخ به اینکه اصرار ایران به جایگزین کردن تعامل با چین و روسیه به معنای شرق با اروپا و آمریکا در چنین وضعیتی چه تبعاتی دارد؟ گفت: «هدف از رابطه با یک اقتصاد بزرگ کمک به توسعه اقتصادی کشور است. تجربه متحدان روسیه که پیش چشم ما است و دیده‌ایم که هیچ کشور متحد روسیه و شوروی سابق توسعه اقتصادی نیافته است. وضعیت آسیای‌میانه که مشخص است، کره‌شمالی، کوبا، نیکاراگوئه، اخیرا ونزوئلا و… روشن است و ثابت می‌شود که متحدان چین و روسیه هیچ ‌یک در رابطه استراتژیک و همپیمانی خود با این کشورها به نتیجه نرسیده‌اند.»
وی تاکید کرد: «این نکته را نیز در نظر داشته باشید که روسیه هنوز یک کشور اقتصادی نشده و یک کشور ژئوپلتیک و متکی به منابع اولیه مثل نفت و گاز است. بنابراین روابط با روسیه منجر به توسعه نخواهد شد. مثلا سال‌هاست که صحبت از رابطه راهبری با روسیه می‌کنیم اما حتی یک کالای مصرفی روسی در ایران نمی‌بینیم.»
گله روسیه و چین!
حمیدرضا ترقی فعال سیاسی اصولگرا و معاون بین‌الملل حزب موتلفه اسلامی از موافقان نگاه به شرق است. او در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» در این رابطه گفت: «به طور قطع ما فرصت‌های بسیاری در شرق برای صادرات، واردات و تعاملات اقتصادی داریم که هنوز از آن استفاده نکرده‌ایم. علتش نیز امید داشتن به غرب و اروپا بوده و سبب شده که متاسفانه از این ظرفیت عظیم غافل بمانیم.»
وی در شرح دلایل اهمیت نگاه به شرق گفت: «اولا جمعیت شرق برای دریافت کالاهای صادراتی ما بسیار بالاست و قابل مقایسه با غرب نیست.
دوما اینکه طبیعتا ارتباط با کشورهای اسلامی در منطقه باید به لحاظ تقویت بنیه اقتصادی کشورهای اسلامی، برای ما یک اولویت باشد.
سومین نکته قابل توجه نیز نقش چین در آسیا و شرق به لحاظ طرح جاده ابریشم و سرمایه‌گذاری‌هایی است که می‌خواهد به صورت برد- برد با کشورهای حاشیه جاده ابریشم انجام دهد. این بهترین فرصت برای توسعه اقتصادی، تجاری کشور و تقویت تولید با نگاه به بیرون، همچنین افزایش ظرفیت برای تولید کالاهای مناسب برای کشورهای منطقه است.»
ترقی تاکید کرد: «بر این اساس به نظر می‌رسد که ما تاکنون در این مساله تاخیر داشته‌ایم و این تاخیر و عدم توجه به ظرفیت‌های کشورهای شرقی گلایه روسیه و چین را به همراه داشته است بنابراین باید هر چه سریع‌تر از این غفلت خارج شویم و بتوانیم از این ظرفیت‌ها نهایت استفاده را برای جهش در تولید و همچنین تقویت صادرات و مبادلات اقتصادی بین ایران و کشورهای شرقی ببریم.»
این فعال سیاسی اصولگرا در پاسخ به اینکه آیا سفر اخیر قالیباف به روسیه و اظهاراتش در نقد دیپلماسی اقتصادی کشور، یک اقدام عملی در راستای افزایش تعاملات با شرق است؟ گفت: «بله، قطعا همین‌طور است.
اولین اقدام عملی مجلس یازدهم تاکید به دولت و وزیر خارجه در خصوص توجه به دیپلماسی اقتصادی بود و این سفر نیز یک اقدام عملی در همین راستاست که می‌تواند در توسعه این سیاست راهگشا باشد.»
وی در پاسخ به اینکه مخالفت‌ها با نگاه به شرق از کجا نشات می‌گیرد؟ گفت: «مخالفت با نگاه به شرق بیشتر ناشی از غرب‌گرایی و غرب‌گدایی قشری از مدیران و کسانی است که منافع آنان در ارتباط و وابسته به اقتصاد اروپا و آمریکا است.
آنها نگران هستند که گرایش به شرق موجب شود تا ایران در سیاست تقابل با استکبار جهانی و عرب موفقیت یابد. همچنین نگران هستند که این نگاه با فراهم کردن زمینه‌های رشد و توسعه در کشور نگاه به غرب را در دستگاه‌های اجرایی به حداقل رسانده و موجب شود که بخشی از منافع آنان قطع شود.»
جمع‌بندی
قصه بیان این مخالفت‌ها و موافقت‌ها البته سر دراز دارد و بارها بیان شده است. تکرار آن اما در شرایط فعلی و با توجه به پیچیدگی روابط ایران و غرب و نشانه‌های چرخش تصمیم‌گیرندگان به شرق ضروری می‌نماید، باشد که نگاه منتقدان قبل از بیان اتهاماتی مثل منفعت‌طلبی، مورد بررسی منصفانه و دقیق قرار بگیرد.