رشد بدون نفت ۹/۰ درصد

گروه اقتصادی- چندی پیش بانک مرکزی رشد اقتصادی نیمه اول امسال را ۴/۷ درصد اعلام کرد که باعث تعجب بسیاری از کارشناسان اقتصادی شد، حال جزییات آمار برآوردی منتشر شد که از ابعاد پنهان این نرخ پر ابهام پرده برداشت.
جزییات رشد اقتصادی شش ماهه اول امسال حاکی از رشد ۴/۷ درصدی برپایه نفت و البته ۹/۰ درصدی بدون احتساب نفت است که در مجموع نشان می‌دهد حدود ۵/۶ درصد از رشد ثبت شده در نیمه اول امسال نفتی بود.
رشد اقتصادی در سایه سیاه نفت نشان‌دهنده رشد ناپایدار اقتصادی است که با نوسانات نفتی و تغییراتی که در حوزه روابط بین‌المللی ایجاد می‌شود قطعا به شدت نزول می‌کند.
کافی است نگاهی گذرا به سال‌های اخیر بیندازیم تا متوجه شویم بسیاری از تحولات کشور ما حول و حوش نفت شکل گرفته است. در واقع توسعه‌ رشد اقتصادی ما به گونه‌ای با نفت گره خورده است که تحولات نفتی دنیا و تکانه‌های اقتصادی کشورهای نفتی بر بسیاری از ابعاد اقتصادی ایران تاثیر بسزایی می‌گذارند. به همین دلیل ناتوانی در صادرات نفت به موجب تحریم‌های بین‌المللی یا کاهش تولید و استخراج این طلای سیاه چنان ضربه‌ای به اقتصاد کشور می‌زند که تا سال‌ها اثرات آن در قالب کمبود نقدینگی یا رکود در دیگر صنایع مرتبط نمود پیدا می‌کند و نرخ رشد اقتصادی را با کاهش چشمگیری مواجه می‌سازد.
اقتصاد ایران در حالی سال ۱۳۹۵ را آغاز کرد که شاهد یک اتفاق خاص یعنی اجرایی شدن برجام بود. این فرآیند، با وجود کاستی‌هایی که در اجرا داشته، عوایدی را نصیب اقتصاد ایران کرد که مهم‌ترین آن افزایش قابل توجه تولید و صادرات نفت بوده است. عواید نشات گرفته از این رخداد اقتصادی، در کنار ثبات اقتصاد کلان، زمینه رشد مثبت اقتصاد ایران در سال ۱۳۹۵ را فراهم آورده است.اما باید قبول کرد که به دلیل وجود نفت و اتکا به درآمد‌های نفتی در کشور پویایی اقتصاد کمرنگ شده و عدم توجه به رشد دیگر بخش‌های اقتصادی از جمله صنایع و معادن تا حدودی باعث شده سیر تحول و توسعه در ایران از پایداری و ثبات لازم برخوردار نباشد و همواره بخش نفت است که جور دیگر صنایع ایران را به جهت رشد ارزش افزوده، اشتغال، توسعه و رسیدن به اهداف بلند مدت اقتصادی به دوش می‌کشد.
با این اوصاف رشد ۴/۷ درصدی اصلا به معنای رونق و بهبود شرایط اقتصاد ایران نیست بلکه تنها وابستگی شدید اقتصاد کشورمان به نفت را بیش از پیش نشان می‌دهد.به طوری که مجموعه عوامل اقتصادی، حکایت از رشد اقتصادی ۴/۷ درصدی در نیمه اول امسال دارد؛ اما این رشد، ابعاد پنهانی دارد که سهم نفت در آن، ۵/۶ درصد بوده ‌بنابراین‌ رشد غیرنفتی اقتصاد ایران در سال‌جاری تنها ۹/۰ درصد است.برهمین اساس جزییات گزارش رشد اقتصادی در نیمه اول امسال نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی برپایه نفت در فصل اول حدود ۴/۵ درصد بوده که در فصل دوم به ۲/۹ درصد افزایش یافته است و در مجموع رشد ۴/۷ درصدی را برای شش ماهه ابتدایی امسال رقم زده است.
از سوی دیگر با خارج کردن سهم نفت از رشد اقتصادی رقم خورده در سال ۱۳۹۵ مشخص می‌شود که تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه بدون نفت برای بهار حدود منفی ۹/۰ درصد بوده که در تابستان به ۶/۲ درصد افزایش می‌یابد و در مجموع میانگین حدود ۹/۰ درصدی را برای دو فصل اول امسال رقم زده است.
بررسی رشد اقتصادی در گروه‌های مختلف نیز حاکی از آن است که بخش نفت در هر دو فصل اول و در مجموع شش ماهه بالاترین سطح را داراست به‌طوری که برای بهار ۴/۵۵ درصد، تابستان ۲/۶۷ درصد و میانگین دو فصل حدود ۳/۶۱ درصد در نیمه اول ثبت شده است.
بعد از گروه نفت بالاترین سطح رشد اقتصادی به کشاورزی و خدمات با ۸/۴ درصد در نیمه اول سال ۱۳۹۵ تعلق دارد. بخش صنعت که سال گذشته رشد منفی را پشت سر گذاشته بود، در بهار به ۹/۲، تابستان ۱/۴ و در مجموع نیمه اول به رشد ۵/۳ درصدی رسید.در صنایع و معادن هم رشد بهار منفی ۳/۴ درصد، تابستان ۱/۲ درصد و در مجموع منفی ۹/۰ درصد ثبت شده است. ساختمان هم دارای رشد منفی قابل توجهی در نیمه اول امسال با حدود منفی ۱۳ درصد بود.این آمار در حالی متعلق به بررسی‌ها و محاسبات بانک مرکزی است که چندی پیش مرکز آمار گزارشی از روند رشد اقتصادی نیمه اول امسال منتشر کرد که حاکی از آن بود در این مدت مجموع رشد اقتصادی به ۵/۶ درصد رسیده است که برای رشد بدون نفت ۵/۴ درصد را ثبت کرده بود.
براساس گزارش مرکز آمار رشد اقتصادی بخش کشاورزی ۹/۵، صنعت ۱/۹ و خدمات پنج درصد در نیمه اول امسال بود.
رشد از نگاه مرکز پژوهش‌ها
از سویی بازوی پژوهشی مجلس شورای اسلامی در جدیدترین گزارش خود، علاوه بر اینکه این رشد را تحلیل کرده، به پیش‌بینی رشد اقتصادی ۲/۷ درصدی تا پایان سال ۹۵ پرداخته است.بر این اساس کشاورزی ۸/۴، نفت ۳/۶۱، صنعت ۶/۴، ساختمان ۱۳-، معدن ۳/۷-، خدمات ۸/۴ و گروه صنایع و معادن ۹/۰- درصد را نشان می‌دهد.آن‌گونه که آمارهای رسمی نشان می‌دهد، رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه سال ۸۳، در نیمه اول امسال ۴/۷ درصد و تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه بدون نفت هم در این مدت‌ ۹/۰ درصد است.این در حالی است که جزییات گزارش رشد اقتصادی در نیمه اول امسال نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی برپایه نفت در فصل اول حدود ۴/۵ درصد بوده که در فصل دوم به ۲/۹ درصد افزایش یافته و در مجموع رشد ۴/۷ درصدی را برای شش ماهه ابتدایی امسال رقم زده است.از سوی دیگر با خارج کردن سهم نفت از رشد اقتصادی رقم‌خورده در سال ۱۳۹۵ مشخص می‌شود که تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه بدون نفت برای بهار حدود ۹/۰- درصد بوده که در تابستان به ۶/۲ درصد افزایش می‌یابد و در مجموع میانگین حدود ۹/۰ درصدی را برای دو فصل اول امسال رقم زده است.
بررسی رشد اقتصادی در گروه‌های مختلف نیز حاکی از آن است که بخش نفت در هر دو فصل اول و در مجموع شش ماهه بالاترین سطح را داراست به‌طوری که برای بهار ۴/۵۵ درصد، تابستان ۲/۶۷ درصد و میانگین دو فصل حدود ۳/۶۱ درصد در نیمه اول ثبت شده است.
این آمار در حالی متعلق به بررسی‌ها و محاسبات بانک مرکزی است که چندی پیش مرکز آمار گزارشی از روند رشد اقتصادی نیمه اول امسال منتشر کرد که حاکی از آن بود که در این مدت مجموع رشد اقتصادی به ۵/۶ درصد رسیده است که برای رشد بدون نفت ۵/۴ درصد را ثبت کرده بود که این امر اختلاف فاحش آمار‌های منتشر‌شده از سوی نهاد‌های دولتی و نبود اتفاق نظر در محاسبه و بیان اعداد و ارقام اقتصادی کشور را نشان می‌دهد.
نفت کمک‌حال اقتصاد
مرکز پژوهش‌ها می‌گوید در این گزارش دو هدف دنبال شده است که یکی استفاده از جدیدترین آمار و اطلاعات در دسترس تا پایان شش ماهه سال ۱۳۹۵ شامل جدیدترین برآورد وزارت جهاد کشاورزی از تولید محصولات کشاورزی، برآورد هزینه‌های عمرانی و جاری دولت تا انتهای سال ۱۳۹۵، تحولات مورد انتظار از تولید و صادرات نفت تا انتهای سال‌جاری و برآوردهای صنایع مختلف شامل خودروسازی و محصولات پتروشیمی است که راجع به میزان تولید‌ محصولات‌شان در انتهای سال ۱۳۹۵، به برآورد رشد اقتصادی سال ۱۳۹۵ پرداخته شود.
هدف دوم گزارش نیز با توجه به نقش کلیدی که بخش ساختمان در ساختار اقتصاد ایران دارد، تحلیل رکود چندساله بخش ساختمان بوده است. این در حالی است که نتایج گزارش در راستای هدف نخست نشان می‌دهد که رشد ارزش افزوده بخش‌های کشاورزی، نفت، صنعت، ساختمان و خدمات در سال ۱۳۹۵ به ترتیب برابر با ۷/۵، ۹/۵۱، ۹/۱، ۹/۱۴- و ۷/۳ درصد خواهد بود.
در زیربخش‌ها نیز برآوردها نشان می‌دهد در سال ۱۳۹۵، رشد زیربخش‌های مهم صنعت شامل خودروسازی، پتروشیمی و سیمان به ترتیب برابر با ۲۵، ۸ و ۱۰ – درصد و رشد زیربخش‌های خدمات شامل خدمات بازرگانی، خدمات حمل و نقل و خدمات عمومی به ترتیب برابر با ۱/۱، ۳/۲ و ۲/۲ درصد خواهد بود.
با توجه به ارقام رشد بخشی، رشد اقتصادی سال ۱۳۹۵ نیز برابر با ۲/۷ درصد برآورد می‌شود. در مورد ارقام رشد برآوردی مذکور، مهم‌ترین نکته مربوط به رشد ۹/۵۱ درصدی بخش نفت است که ناشی از افزایش محسوس صادرات نفت کشور ناشی از اجرای برجام است‌ به نحوی که سهمی که بخش نفت از رشد ۲/۷ درصدی اقتصاد ایران در سال ۱۳۹۵ دارد، معادل ۲/۵ درصد است که حاکی از آن است که چنانچه سهم بخش نفت را در نظر نگیریم، رشد اقتصاد ایران در سال‌جاری دو درصد خواهد بود.
رشد منفی بخش ساختمان
آن‌گونه که مرکز پژوهش‌های مجلس برآورد کرده است، نتایج گزارش در راستای هدف دوم نشان می‌دهد که بخش ساختمان با توجه به ارتباط تنگاتنگ با بخش‌های بالادستی خود از قبیل فلزات اساسی، کانی‌های غیرفلزی و همچنین به دلیل ارتباط با بخش‌های پایین دستی اعم از خدمات مستغلات، از نقش حائز اهمیتی در اقتصاد ایران برخوردار است‌ به نحوی که هر‌گونه رکود و رونق در بخش ساختمان، باعث تحت تاثیر قرار گرفتن بسیاری از بخش‌های اقتصادی و در نهایت کل اقتصاد می‌شود. بر همین اساس، با عنایت به شواهد آماری، ملاحظه می‌شود که بخش ساختمان، از سال ۱۳۹۱ تا سال ۱۳۹۴ با ارقام رشد منفی مواجه بوده و انتظار می‌رود در سال ۱۳۹۵ نیز رشد این بخش منفی شود.
در این صورت سال ۱۳۹۵ پنجمین سال رشد منفی بخش ساختمان خواهد بود. بخش ساختمان یکی از بخش‌هایی است که علاوه بر اهمیت به دلیل داشتن پیوندهای پسین و پیشین قوی، از ویژگی‌های دیگری از قبیل فراگیر بودن، غیرقابل تجارت بودن و توان اشتغالزایی بالا نیز برخوردار است. بر این اساس، با توجه به اهمیت بخش مسکن و تداوم رکود آن در سال‌های اخیر‌ به نظر می‌رسد در چشم انداز کوتاه مدت و میان مدت، یکی از موضوعات مهم مربوط به بخش حقیقی کشور، چگونگی خروج این بخش از رکود باشد.
جزییات رشد اقتصادی در فصل بهار
آمارهای مربوط به رشد اقتصادی در بهار امسال نیز بیانگر آن است که تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه در این فصل ۴/۵ درصد بوده که بدون احتساب نفت، منفی ۹/۰ درصد محاسبه شده است.
بر اساس محاسبات بانک مرکزی، سهم گروه نفت در رشد اقتصادی فصل بهار ۴/۵۵ درصد بوده و دو گروه کشاورزی و خدمات هر کدام ۲/۴ درصد در این رشد نقش داشته اند.
با این حال گروه صنایع و معادن رشد منفی ۳/۴ درصدی را در فصل بهار ثبت کرده که ناشی از رشد منفی ۳/۴ درصدی بخش معدن و منفی ۶/۲۵ درصدی بخش ساختمان است در حالی که بخش صنعت ۹/۲ رشد و بخش برق، گاز و آب رشد ۹/۲ درصدی را در فصل بهار به ثبت رسانده‌اند.
جزییات رشد اقتصادی فصل تابستان
در فصل تابستان، تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه به میزان ۲/۹ درصد رسید که بدون محاسبه نفت، این عدد برابر ۶/۲ درصد است.
بررسی جزییات این رشد اقتصادی نیز بیانگر آن است که گروه نفت سهم ۲/۶۷ درصدی در این رشد داشته و پس از آن دو گروه کشاورزی و خدمات هر کدام با رشد پنج درصدی قرار دارند.در گروه صنایع و معادن نیز در فصل تابستان رشد اقتصادی ۱/۲ درصدی به ثبت رسیده که سهم بخش صنعت از این رقم ۱/۴ درصد و بخش برق، گاز و آب ۲/۶ درصد بوده است.
با این حال بخش معدن رشد ۴/۵- درصد و بخش ساختمان ۶/۲- درصد را در فصل تابستان به ثبت رسانده‌اند.