هنر برای درمان

ورود به هزاره جدید و تجربه قرن بیست‌ویکم در کنار تمامی فراز و فرودهایش در حوزه تغییر نحوه زیست انسان‌ و مواجهه او با دنیا و جهان توسعه‌یافته و تکنولوژیک، بنا داشت تا ارمغانی از زیستی آرام‌تر و ساده‌تر نسبت‌ به اعصار پیش را با خود به‌ همراه داشته باشد. هر چند شیوع ویروس کرونا از در آخرین روزهای سال ۲۰۱۹ یک‌ بار دیگر این تلنگر را بر بشر وارد ساخت که تمامی ابزار توسعه تکنولوژی برای او که قرار بود آرامش، امنیت، سلامت روح و روان و جسمش را فراهم آورد، هنوز با قدرتِ جهان طبیعت یارای مقابله و رویارویی ندارد.
در آن روی دیگر سکه، هنر از نخستین روزهای زیست بشر در این جهان اثیری برای تلطیف روح و آرامش بخشیدن به جهان پرهیاهویش همواره همگام زندگی انسان بوده‌ است. با توسعه و پیشرفت زندگی بشر، هنر و محصولاتش نیز این مسیر توسعه را پیمودند و از امری صرفا در راستای تفنن، سرگرمی و آرامش بخشیدن به بشر، به عنصر و عاملی برای ترغیب و تشویق او به اندیشیدن نسبت‌ به هنجارها و ناهنجاری‌های جهانِ زندگی او بدل شدند.
ورود به هزاره جدید سهم و قدری دیگر برای هنر با خود به ارمغان داشت و آن، بهره بردن از همان عنصرِ روح لطیف و آرامش‌بخشِ هنر و تولیدات هنری این ‌بار به ‌عنوان ابزاری کمک‌درمانی به ‌ویژه در حوزه التیام آسیب‌های روحی و روانی انسان‌ها مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
با تجربه نخستین سال‌های قرن بیست‌ویکم، آرام‌آرام شاهد تولد واژه‌ای به نام «هنردرمانی» بودیم. «دراماتراپی» (نمایش‌درمانی) یکی از مهم‌ترین ابزارهای هنری بود که در سایه تولد هنردرمانی، قد علم کرد و توانست به مهم‌ترین یاریگر هنر‌درمانگران در راستای برطرف ساختن آسیب‌های روحی و روانی افرادی که به واسطه بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله و نظایر از این ‌دست متحمل رنج، سختی و محنت چه در حوزه زندگی اجتماعی و چه در حوزه زندگی روحی و روانی شدند و چه انسان‌ها و افرادی که بحران‌های مختلف و متعددی مانند جنگ و این اواخر بحران فراگیر پاندمی کرونا را تجربه کرده‌اند و به واسطه آن یا شاهد از دست دادن عزیزان و اعضای خانواده خود و یا در نگاهی کلان‌تر افراد جامعه‌شان بوده‌اند و یا به سبب قرار گرفتن در متن و بطن چنین بحران‌هایی زندگی، شغل و معیشت آنها دستخوش تغییر و تحول شده و تمامی آنها فشارها و بار مضاعفی در سایه زندگی در جهان معاصر را بر روح و روان او هموار ساخته‌اند در سایه و با مدد مفهومی به‌عنوان هنردرمانی و دراماتراپی، سهم، قدر و شیوه‌ای متفاوت برای رسیدن به آرامش آنها فراهم کرده است.
قریب به یک دهه پیش «مجید امرایی» که خود تحصیلکرده حوزه تئاتر و همچنین علم روانپزشکی است، برای نخستین‌بار انجمن دراماتراپی (نمایش‌درمانی) ایران را بنیا‌نگذاری کرد و همسو با این اقدام در همراهی و تعامل با همکاران جهانی خود، یکی از بنیانگذاران اتحادیه جهانی دراماتراپی نیز نام گرفت. اتحادیه‌ای که طی قریب به یک دهه اخیر در همراهی با بسیاری از سختی‌ها و آسیب‌هایی که در سراسر جهان، زیست و زندگی فردی و روحی و روانی مردمان را دستخوش تحولات کرده، توانسته به یکی از مهم‌ترین بازوهای بازتوانی و توان‌بخشی در کنار دیگر حوزه‌های درمان بدل شود.
این روزها با اوج‌گیری شیوع ویروس کرونا در بستر موج چهارم این رخداد که سخت‌ترین، سهمگین‌ترین و تلخ‌ترین موج شیوع آن در جهان و همسو با جهان در کشورمان را شاهد هستیم، بار دیگر لزوم استفاده از مفهوم هنردرمانی و مهم‌ترین مولفه آن یعنی دراماتراپی برای التیام بخشیدن و بهره بردن از آن به عنوان ابزاری کمک‌درمانگر در راستای کمک و درمان به افرادی که در سایه شیوع این ویروس متحمل رنج، سختی و فشارهای روحی و روانی بیشتری شده‌اند را بیش‌از پیش یادآور می‌شود. در همین راستا با مجید امرایی درباره‌ فعالیت انجمن دراماتراپی ایران به‌ویژه طی بیش‌از یک ‌سال اخیر که با شیوع ویروس کرونا فعالیت او و همکارانش نه‌تنها بسیار بیشتر که دامنه آن نیز توسعه یافته و تجربیات نوینی را پشت سر گذاشته است به گفت‌وگو نشستیم تا بیش‌ از پیش با فعالیت‌های این انجمن در بُعد ملی و جهانی آن آشنا شویم.
دراماتراپی مجازی، مسیری که کرونا ما را در آن قرار داد
– هنردرمانی و امکانات کمک‌درمانگرانه آن چگونه به یاری انسان‌ها در ایام کرونایی آمده و در میدان عمل چه ردپایی از خود به جا گذاشته است؟
یکی از رویکردهایی که در مواقع عادی و موقعیت‌های اورژانسی و غیرمنتظره مانند سیل، زلزله و یا مواقع بحرانی مانند ویروس کووید۱۹ می‌تواند یاریگر تمامی انسان‌ها به ویژه افرادی که به واسطه موارد عنوان شده گرفتار تنش‌ها و ناملایمات روحی شده‌اند باشد، بهره‌گیری از هنر در آرامش‌بخشی به افراد آسیب‌دیده یا همان مقوله هنردرمانی است.
هنردرمانی یکی از ابزارهایی است که می‌تواند در حوزه‌های مختلف و رشته‌های مختلف بسیار یاریگر ما باشد. حوزه تخصصی من در عرصه هنردرمانی حوزه دراماتراپی یا نمایش‌درمانی است؛ رشته‌ای که به واسطه آن از یک سو خانواده‌ها می‌توانند با تکنیک‌ها، رویکردها و شیوه‌های مواجهه هنری با فرزندان‌شان در درمان آسیب‌ها و زخم‌های روحی آنها تلاش کنند و هم در مراکزی که به‌ عنوان مراکز توان‌بخشی، مراکز بازتوانی یا مراکز آموزشی و پرورشی است می‌توان از تکنیک‌های آن برای درمان مددجویان بهره برد.
ارائه خدمات دراماتراپی با دو شیوه متفاوت به افراد نیازمند درمان
– با توجه به محدودیت زمانی از زمان پیدایش تا شیوع ویروس منحوس کرونا در شکل جهانی، خروجی فعالیت شما و همکاران در دو بُعد داخلی و بین‌المللی تا امروز چه بوده است؟ آیا این مفهوم یعنی جایگاه هنردرمانی برای التیام آسیب‌های روحی و روانی در مواجهه با بحران‌هایی چون کرونا، میان مردم جامعه ما جا افتاده‌ است یا خیر؟
بخشی از هر علمی، آزمون و خطایی است که متخصصان آن حوزه، فرآیندها و اتفاقات جدید می‌توانند از طریق همان روش‌ها به آن دست یابند. حاصل آن آزمون و خطاها، اتفاقات جدیدی است که می‌شود به ‌عنوان تجارب موثر از آنها بهره برد؛ آنهایی که تجربه‌های ناکام است را کنار گذاشت و بر توفیقات پای فشرد و به نتیجه مطلوب رسید.
ما نیز از بدو فعالیت در دو حوزه آرام‌آرام شروع به فعالیت کردیم. ابتدا بعد از پشت سر گذاشتن یک زمان اورژانسی که تمام دنیا در مواجهه با عظمت این ویروس و میزان خسارت و آسیب‌های حاد آن دچار یک شوک عمومی جهانی شده بود اقدامات خود را آغاز کردیم. شاهد بودیم که حتی کشورهای بسیار توسعه‌یافته در مواجهه با این بحران عظیم، جهانی و فراگیر پاسخ آنی برای این بحران نداشتند. ما در دو حوزه شروع به فعالیت کردیم.
مسوولان به مقوله هنر از منظر و نگاه درمانی توجه بیشتری داشته باشند
– در کنار فعالیت شما به‌ عنوان یک بخش خصوصی، دو نهاد وزارتی چون وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با زیرمجموعه اداره ‌کل هنرهای نمایشی حضور داشتند. آیا طی این مدت بیش از یک سال که شاهد شیوع ویروس با امواج مستمر آن در کشورمان بودیم، آن دو نهاد مطالبه‌ای از شما به‌ عنوان بازوی یاریگر برای درمان آسیب‌های روحی و روانی افرادی که به ‌سبب شیوع ویروس کرونا متضرر شده‌اند صورت گرفت یا شما به عنوان بخش خصوصی برای کمک و درمان در این بحران به این دو حوزه وزارتی پیشنهاد دادید؟
بله! از همان ابتدای این اتفاق هم با مرکز هنرهای نمایشی و هم با مجموعه‌های توان‌بخشی و مراکز بازتوانی که با ما در ارتباط بودند ارتباط‌مان را فشرده‌تر و تنگاتنگ کردیم. هم با آمدورفت کارشناسان، روانشناسان و روانپزشکان و هم با ارجاع مراجعان درمانی ما به ‌صورت غیرحضوری و تلفنی به روانپزشکانی که در مجموعه‌های دیگری بودند. به ‌هر حال شاهد به وقوع پیوستن بحرانی بودیم که آدم‌های عادی را دچار تنش می‌کند، وای به حال فردی که پیش‌ از شروع این بحران نیز اختلال روحی و روانی را به ‌عنوان یک بیماری زمینه‌ای با خود به‌ همراه داشته باشد.
مرکز هنرهای نمایشی نیز به نسبت همکاری خوبی با ما داشت. هم در حوزه حمایتی و هم در فرآیندهای تولید محتوا که کتاب‌هایی که مرتبط با فرآیند ما بود، تعدادی از آن کتاب‌ها را در اختیارمان قرار داد و توانستیم آن کتاب‌ها را میان افراد واجد شرایط مانند مخاطبان و اعضای هیات علمی‌مان در شش استان مربوطه و مورد هدف توزیع کنیم.
در حوزه معرفی نیز همکاران‌مان در وزارت بهداشت، کمک‌های مختلفی به ما داشتند. هم یک برنامه تلویزیونی را ترتیب دادند که من در آن برنامه حضور داشتم و فرآیند نمایش‌درمانی را معرفی کردم یا در برنامه‌های رادیویی به‌ جهت سابقه حوزه رسانه‌ای که داشتم، خیلی از همکاران و دوستان رسانه‌ای با ما همراه بودند. همه آنها فعالیت‌ها و اتفاقاتی بود که در حد مقدورات توانستیم انجام دهیم. تاکید می‌کنم نه ما راضی هستیم و نه مخاطب ما صددرصد راضی است! اما با موقعیت اورژانسی که در این یک‌ سال با آن مواجه بودیم، توانستیم به آن سقف رضایت نزدیک شویم.
حضور دراماتراپی در بدنه فعالیت‌های دانشگاهی، آرزو و خواهش من است
– متمرکز شویم بر نهادهای آکادمیک، محیط‌های دانشگاهی ما چگونه با این قضیه – دراماتراپی – برخورد می‌کنند؟
فراموش نکنیم خیلی از کشورهای اروپایی نیز هنوز در محیط دانشگاهی رشته مستقل هنردرمانی یا دراماتراپی را ندارند. آنها نیز به شیوه مهارتی با این هنر مواجه می‌شوند. اما بعضی از کشورها ورود این رشته به نهادهای علمی و دانشگاهی را آغاز کرده‌اند. طی هفت، هشت سال اخیر آرام‌آرام از مقطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی‌ارشد و دکترا با موضوعات مختلف در حوزه هنردرمانی، دراماتراپی، موسیقی‌درمانی و درمان‌هایی که می‌شود به مدد هنرها به ‌عنوان درمان‌های مکمل از آنها استفاده کرد شاهد فعالیت‌های دانشگاهی در این حوزه هستیم.
آرزو و خواهش می‌کنم از مراکزی که تصمیم‌گیرنده این قضیه هستند، رشته‌هایی را با این عنوان در مراکز دانشگاهی در حوزه هنر باز کنند.
سال گذشته از دانشگاه هنر دانشگاه آزاد با مرکز ما ارتباط گرفته‌اند که برای دانشجویان مرتبط با هنرهای نمایشی واحدهای ویژه در مورد دراماتراپی برای آشنایی آنها با این شیوه درمانی تنظیم شود. برای دانشجویان رشته روانشناسی دانشگاه علامه و دانشگاه شهیدبهشتی، کارگاه‌های اجرایی و مهارتی را برگزار کردیم تا بتوانیم آرام‌آرام این رشته را بسط و گسترش دهیم و مدافع خوبی برای آن باشیم.