ترفندهای دیپلماسی ایران

معصومه معظمی- مهلت توافق سه‌ماهه ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به پایان رسیده است. موضوعی که دولت را در بحبوحه تلاش‌های دیپلماتیک در وین برای احیای برجام با چالش جدی از سوی مجلس به منظور اجرای قانون راهبردی مواجه کرده است. در حالی که رییس‌جمهوری تاکید دارد «به مذاکرات وین تا توافق نهایی ادامه می‌دهیم»، رییس مجلس فریاد می‌زند «آژانس حق دسترسی به تصاویر و اطلاعات سازمان انرژی اتمی را ندارد». مساله‌ای که پیش از این مقام معظم رهبری متذکر شده بودند تصمیم‌گیر نهایی درباره آن شورای عالی امنیت ملی و شخص رهبری است. اما اکنون زمینه تنش میان مجلس و دولت را فراهم کرده و به عبارتی به آمریکا گوشزد می‌کند که فرصت پیش‌رو برای رسیدن به توافقات برجامی رو به اتمام است.
بر اساس توافق آژانس بین‌المللی و سازمان انرژی اتمی ایران که در سفر اسفندماه سال گذشته گروسی مدیرکل آژانس به ایران به دست آمد مقرر شد، دوربین‌هایی که نظارت‌های فراپادمانی را پشتیبانی می‌کنند تا اول خرداد ۱۴۰۰ روشن بماند، اما فیلم‌ دوربین‌ها در داخل کشور حفظ شود. یعنی اگر تا این تاریخ تحریم‌ها لغو شد تصاویر دوربین‌ها در اختیار بازرسان آژانس اتمی قرار بگیرد و در غیر این صورت برای همیشه همه تصاویر از دسترس خارج و حذف شود. حالا این مهلت و ضرب‌الاجل سه‌ماهه ایران و آژانس به پایان رسیده و بحث درباره اینکه این مهلت برای یک ماه دیگر تمدید شود یا خیر بالا گرفته است و مجلس برای دولت خط و نشان می‌کشد.
چالش جدید برجامی مجلس و دولت
حالا که روند مذاکرات وین رو به بهبود است و طرف‌های ایرانی و روسی و حتی اروپایی از نتیجه‌بخش بودن دور چهارم مذاکرات و احتمال لغو تحریم‌ها در دور پنجم سخن می‌گویند، مجلسی‌ها پایشان را در یک کفش کرده‌‌اند که باید توافق با آژانس بین‌المللی تمام‌شده تلقی شود و قانون «اقدام راهبری لغو تحریم‌ها»ی مجلس اجرا شود.
از طرفی دولت درصدد است این توافقات را همان‌طور که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در بیانیه‌ای اعلام کرد در حال مذاکره با ایران به‌منظور تمدید توافق سه‌ماه با ایران است، برای یک ماه دیگر تمدید کند. حسن روحانی برای نشان دادن حسن‌نیت ایران در مذاکرات وین و به نتیجه‌رساندن آن در فرصت اندک باقی‌مانده تا انتخابات پیش‌رو، روز گذشته در جلسه ستاد هماهنگی اقتصادی دولت گفت: «با توجه به مذاکرات اخیر انجام شده در وین، آمریکایی‌ها به صراحت آمادگی خود را برای رفع تحریم‌ها وفق برجام اعلام کرده‌اند. بنابراین ما به مذاکرات تا توافق نهایی ادامه خواهیم داد.»
اما محمدباقر قالیباف، رییس مجلس در پاسخ به اخطار علیرضا سلیمی، عضو هیات‌رییسه مجلس درباره اتمام مهلت سه ماهه آژانس گفت: «ما مصمم هستیم که قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها و صیانت از حقوق ملت ایران در زمان‌های مشخص و بر اساس مصوبات اجرا شود و مقام معظم رهبری هم بارها بر این موضوع تاکید فرمودند.» قالیباف افزود: «فرصت سه ماهه آژانس تا اول خرداد ماه بود و بر این اساس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی حق دسترسی به تصاویر و اطلاعات سازمان انرژی اتمی را ندارد و اول خرداد هم در این باره بحث و تصمیم‌گیری شد.»
جنگ زرگری مجلس و دولت
برای گرفتن امتیاز بیشتر در مذاکرات
علاوه بر ابراز نگرانی غربی‌ها درباره اما و اگرهای پیش رو، فشارهای مجلس به دولت هم جای بحث دارد. با وجودی که تصمیم گیرنده اصلی درباره موضوعات هسته‌ای شورای عالی امنیت ملی است، اما بحث میان مجلس و دولت برای اجرای قانون اقدام راهبردی لغو تحریم‌ها و عدم‌تمدید مهلت دوباره با آژانس بین‌المللی بالا گرفته است. موضوعی که جلیلوند، استاد روابط بین‌الملل درباره آن تاکید دارد که «جنگ زرگری» مجلس و دولت برای گرفتن امتیاز بیشتر ایران پای میز مذاکره است.
محسن جلیلوند، تحلیلگر و کارشناس مسائل بین‌الملل در این باره به «جهان صنعت» گفت: «همانطور که رهبری هم متذکر شدند تصمیم‌گیرنده نهایی در برنامه هسته‌ای، شورای عالی امنیت ملی است که رییس‌جمهوری، رییس شورا و رییس مجلس یکی از اعضای آن است و مصوباتش زمانی اجرایی می‌شود که به تایید رهبری برسد. پس دولت و مجلس در این‌باره تصمیم‌گیرنده نیستند و این جرو بحث‌ها فایده‌ای ندارد.»
این استاد روابط بین‌الملل تاکید کرد: «البته دو تحلیل در این‌باره وجود دارد. اول اینکه هماهنگی میان آقایان قالیباف و روحانی در این باره وجود دارد تا قالیباف چنین خط و نشانی بکشد و ایران بتواند فشار بر آژانس بین‌المللی را بیشتر کند تا امتیازات بیشتری از طرف غربی‌ها به ایران در مذاکرات داده شود. تحلیل دیگر این است که هر یک از طرفین اصولگرا و اعتدالیون در رقابتی به دنبال این هستند که به نحوی برد برجام را به نفع و نام خودشان ثبت کنند. اما تحلیل اول محتمل‌تر است.»
جلیلوند ادامه داد: «به گفته آقای روحانی رهبری درباره توافقات برجام نظراتی داشته‌اند که توسط رییس‌جمهوری به تیم مذاکره‌کننده ابلاغ شده است. بنابراین هر حرفی که مجلس یا دولت در این باره بزنند دنباله‌رو هستند و هیچ یک تصمیم گیرنده نیستند.»
این تحلیلگر و استاد روابط بین‌الملل توضیح داد: «البته این خط و نشان‌کشیدن‌های آقای قالیباف و مخالفت‌های مجلس را از این به بعد هم می‌توان بررسی کرد که دولت می‌خواهد به غربی‌ها بگوید احیای برجام در ایران مخالفانی دارد که مقاومت می‌کنند و شما ناگزیرید امتیاز بیشتری سر میز مذاکره به ما بدهید تا ما بتوانیم برای توافق آن مخالفان را راضی کنیم.» جلیلوند در عین حال احتمال تمدید مهلت آژانس را بسیار بالا می‌داند.
مجلسی‌ها از امکانات و داشته‌های اقتصادی‌مان بی‌خبرند
علاوه بر جلیلوند، بهشتی‌پور هم معتقد است مجلس در این باره تصمیم‌گیر نیست و نباید به شلوغ‌کاری‌های آن توجه کرد. حسن بهشتی‌پور، کارشناس و تحلیلگر مسائل بین‌الملل هم در این باره به «جهان‌صنعت» گفت: «تصمیم‌گیری در این باره در اختیار شورای امنیت ملی است. در این شورا آقای قالیباف هم به عنوان یک عضو حضور دارد که می‌تواند نظر مجلس را بگوید. البته رای گیری در این شورا بر اساس اصل ۱۶۳ قانون اساسی بر اساس اکثریت آرا است. درنهایت هم مصوبه آنها باید به تایید و امضای رهبری برسد. بنابراین تمدید یا عدم تمدید مهلت آژانس برعهده شورای عالی امنیت ملی است، نه مجلس.»
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل افزود: «مردم تحت فشار اقتصادی و خواستار لغو تحریم‌ها هستند. ضمن اینکه دوربین‌ها در اختیار ایران است و آژانس بین‌المللی صرفا تصاویر را در صورت لغو تحریم‌ها مشاهده خواهد کرد و در غیر این صورت تصاویر پاک می‌شوند. پس چرا درباره تمدید و دادن فرصت به منظور برداشته شدن تحریم‌ها باید مجلس تا این حد سرسختی به خرج دهد؟»
بهشتی‌پور تصریح کرد: «به نظر می‌رسد نمایندگان با فشار به دولت درصدد سنگ‌اندازی در روند مذاکرات وین هستند، اما طرف‌های مذاکره‌کننده غربی به خوبی می‌دانند تصمیم‌گیرنده نهایی دراین باره رهبری ایران است به همین دلیل اظهارنظرات مجلس در این باره تاثیر زیادی ندارد.»
او تاکید کرد: «باید بکوشیم تحریم‌ها عزتمندانه و البته بر اساس مقدورات و امکانات ما برداشته شود. اما نمایندگان مجلس به نحوی صحبت می‌کنند که گویی از شرایط و امکانات ایران خبر ندارند و تصور می‌کنند ایران امکانات نامحدودی دربرابر تولیدات هسته‌ای و غنی‌سازی دارد و از نظر اقتصادی هم با مشکلاتی مواجه نیست.»
همان‌طور که پیش از این آژانس بین‌المللی در اطلاعیه‌ای گفته بود، مدیرکل طی روزهای آینده گزارشی به روز شده درباره احتمال تمدید مهلت با ایران را به شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ارائه می‌دهد و سیدعباس عراقچی، مذاکره‌کننده ارشد کشورمان نیز پیش از این اعلام کرده بود که احتمال تمدید مهلت همکاری هسته‌ای تهران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر سر بازرسی‌ها از تاسیسات هسته‌ای ایران وجود دارد. روز گذشته رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی کنفرانسی مطبوعاتی با خبرنگاران در این باره برگزار کرد. میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه نزد سازمان‌های بین‌المللی در وین نیز با انتشار پیامی در حساب کاربری خود در توئیتر از خبر تمدید احتمالی توافق ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی استقبال کرد و در پیام خود نوشت: «در صورتی که (این خبر) حقیقت داشته باشد، گامی مثبت و ضروری است. مشتاق شنیدن اعلام رسمی آن هستیم.»