ایران از آخر سوم شد

معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق تهران رتبه ایران در شاخص تاب‌آوری اقتصادی ۲۰۲۱ را اعلام کرد. این گزارش از افت رتبه سه‌پله‌ای رتبه ایران در ۲۰۲۱ خبر می‌دهد. تاب‌آوری ایران در ۲۰۲۰ از میان ۱۳۰ کشور ۱۲۵ اعلام شده بود، اما در گزارش تازه انجام‌شده رتبه ایران به ۱۲۸ رسیده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که افت جایگاه ایران در بهره‌وری و افزایش ریسک سیاسی دلایل کاهش تاب‌آوری اقتصادی ایران شده است.
سال ۲۰۲۰ بحران عمیق سلامت عمومی، درگیری‌های سیاسی و بلایای طبیعی را به همراه داشت که هر یک از این موارد می‌تواند تاب‌آوری محیط کسب‌وکار یک کشور را به چالش بکشد. با وجود چنین خطرات و نشانه‌ها، نیاز به تقویت تاب‌آوری به شدت ذهن بسیاری از مدیران ارشد کسب‌وکار را درگیر کرده است. علاوه بر بحران کووید۱۹، جهان در سال ۲۰۲۰، با اعتراضات گسترده مدنی نیز همراه بود. همچنین نشانه‌های تغییر شرایط آب و هوایی از جمله طغیان ناشی از بارش‌های شدید و طغیان دریا و خشکسالی همراه با آتش‌سوزی‌های ناشی از آن، آسیب‌هایی بر بسیاری از مناطق جهان وارد کرد.
مولفه‌های تاب‌آوری
شاخص تاب‌آوری جهانی موسسه بیمه دارایی‌ها، از ۱۲ زیرشاخص با وزن یکسان، تشکیل شده و برای ۱۳۰ کشور جهان محاسبه و رتبه‌بندی می‌شود. بررسی ساختار و تغییرات این شاخص به مدیران کسب‌وکار این امکان را می‌دهد تا منابع قدرت و آسیب‌پذیری موجود در تاب‌آوری یک کشور را، اعم از عوامل مختلف (اقتصاد، کیفیت ریسک و زنجیره تامین) شناسایی کنند. تاب‌آوری زنجیره تامین به ویژه با تزلزل توزیع تجهیزات پزشکی و تسریع توزیع جهانی واکسن، در خط‌مقدم نگرانی‌های مدیران قرار گرفته است. تغییر شرایط آب و هوایی نیز تهدیدهای جدی در زمینه پویایی زنجیره‌های تامین است، بنابراین درک مدیران از کیفیت زیرساخت (حمل‌ونقل و تاسیسات) در کشورهایی که بنگاه‌هایشان در آن فعالیت می‌کنند، معیار دیگری است که بر شاخص تاب‌آوری یک کشور تاثیر دارد. تحولات مزبور تنها چند مورد از نگرانی‌هایی است که بنگاه‌های جهانی را با ارزیابی دقیق، استراتژیک و روشمند انعطاف‌پذیری محیطی که در آن به فروش محصولات، گسترش عملیات و به کارگیری تامین‌کنندگان جدید می‌پردازند، مواجه می‌کند.
به طور کلی شاخص تاب‌آوری از سه زیر شاخص اقتصاد، کیفیت ریسک و زنجیره تامین تشکیل شده که هر یک از اینها نیز خود زیرشاخه‌های دیگری دارند. برای مثال در زیرشاخص اقتصاد مواردی مانند بهره‌وری، ریسک سیاسی، شدت نفت (مصرف نفت به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی) و نرخ شهرنشینی جای می‌گیرند. زیرشاخص کیفیت ریسک نیز شامل قرار گرفتن در معرض بلایای طبیعی، کیفیت ریسک بلایای طبیعی، کیفیت ریسک آتش‌سوزی و ریسک سایبری بالقوه می‌شود. همچنین در زیرشاخص زنجیره تامین مواردی چون کنترل فساد، کیفیت زیرساخت، حکمرانی شرکت‌ها و همچنین میدان دید زنجیره تامین قرار می‌گیرند.
۱۲ زیر شاخص قابل بررسی
هریک از زیرشاخه‌های مربوط به سه زیر شاخص تعریف‌شده حامل مفاهیم مشخصی در حوزه اقتصاد هستند. شاخص بهره‌وری در حقیقت تولید ناخالص داخلی براساس برابری قدرت خرید (PPP ) تقسیم بر جمعیت کل را به تصویر می‌کشد. به عبارتی این زیرشاخص نشان می‌دهد که میزان تولید ناخالص داخلی به ازای جمعیت یک کشور چه میزان بوده است. به این ترتیب برای دستیابی به تصویر شفافی از بهره‌وری باید تولید ناخالص داخلی را به درستی و شفاف رصد کرد. یکی دیگر از شاخه‌های زیرشاخص اقتصاد ریسک سیاسی است که نشان می‌دهد احتمال اینکه دولت توسط ابزارهای غیرقانونی یا خشونت‌آمیز، از جمله خشونت با انگیزه‌های سیاسی و تروریسم، بی‌ثبات یا سرنگون شود چقدر است. شدت نفت نیز آسیب‌پذیری نسبت به شوک‌های نفتی (کمبود، اختلال، افزایش قیمت)؛ میزان مصرف نفت تقسیم بر تولید ناخالص داخلی و وابستگی به نفت برای بهره‌وری را اندازه‌گیری می‌کند. نرخ شهرنشینی نیز متوسط نرخ سالانه تغییر در اندازه جمعیت یک کشور که در شهرها زندگی می‌کنند را نشان می‌دهد.
همان‌طور که گفته شد مولفه کیفیت ریسک نیز از چهار زیرشاخص مجزا تشکیل شده است. قرار گرفتن در معرض بلایای طبیعی درصد مساحت یک کشور که به فعالیت‌های اقتصادی اختصاص دارد و حداقل در معرض یکی از بلایای طبیعی (طوفان، سیل و زمین‌لرزه) قرار دارد را نشان می‌دهد. کیفیت ریسک بلایای طبیعی نیز زیرشاخص دیگری است که نشان می‌دهد کیفیت و اجرای کد ساختمان یک کشور از منظر طراحی برای مقاومت در برابر بلایای طبیعی (۸۰ درصد) و همچنین بهبود سطح فایق آمدن بر ریسک بلایای طبیعی، با فرض وجود ریسک‌های بالقوه در یک کشور (۲۰ درصد) است. کیفیت ریسک آتش‌سوزی نیز بیانگر آن است که کیفیت و اجرای کد ساختمانی یک کشور از منظر طراحی برای مقاومت در برابر آتش‌سوزی (۸۰ درصد) و همچنین بهبود سطح فایق آمدن بر ریسک آتش‌وزی، با فرض وجود ریسک‌های بالقوه آتش‌وزی در یک کشور (۲۰ درصد) است. ریسک حملات سایبری بالقوه نیز آسیب‌پذیری در مقابل حمله سایبری (۵۰ درصد) و میزان توانایی کشور برای نجات از حمله (۵۰ درصد) از طریق اندازه‌گیری میزان نفوذ اینترنت (درصد افراد در یک کشور که به اینترنت دسترسی دارند) و حقوق و آزادی مدنی آنها را به تصویر می‌کشد.
مولفه زنجیره تامین نیز معرف چهار زیر شاخص است. زیرشاخص کنترل فساد میزان استفاده از قدرت دولتی برای تاثیر بر عواید بخش خصوصی، شامل دو شکل فساد بزرگ و کوچک، همچنین اداره دولت توسط افراد خاص و برپایه کسب منافع شخصی را به تصویر می‌کشد. کیفیت زیرشاخص در حقیقت کیفیت و وسعت زیرساخت حمل‌ونقلی (جاده‌ای، ریلی، آبی و هوایی) و زیرساخت خدمات عمومی را نشان می‌دهد. حکمرانی بنگاه‌ها موید قدرت استانداردهای حسابرسی و حسابداری، مقررات تضاد منافع و مدیریت سهامداران است و همچنین میدان دید زنجیره تامین توانایی پیگیری و ردیابی محموله‌ها در سراسر زنجیره تامین در کشور را نشان می‌دهد.
تحولات تاب‌آوری در جهان
اروپای غربی امسال مجددا در میان ۱۰ کشور برتر در شاخص تاب‌آوری قرار گرفت. دانمارک به دلیل بهبود کیفیت مقابله با تهدید آتش‌وزی بر اساس ارزیابی مجدد موسسه بیمه دارایی‌ها از ساختمان‌های این کشور، در شاخص تاب‌آوری جهانی ۲۰۲۱ از رتبه سوم به رتبه اول رسید. منطقه ۱ ایالات متحده (مناطق شرقی و جنوب شرقی کشور) در شاخص تاب‌آوری سال ۲۰۲۱ از رتبه ۱۰ به ۱۷ سقوط کرد، که نشان‌دهنده دو تغییر بزرگ در شاخص است. یکی کاهش ۹ رتبه‌ای در رابطه با قرار گرفتن در معرض بلایای طبیعی و دیگری سقوط ریسک سیاسی برای کل کشور بود (که در این معیار از ۴۱ به ۵۰ کاهش یافت). تغییر اخیر ممکن است بیانگر تقارب حزبی و درگیری شدید پیرامون مسائل عدالت اجتماعی باشد.
در سال ۲۰۲۱ انگلستان مجددا در بین ۱۰ کشور برتر در شاخص تاب‌آوری قرار گرفت (صعود سه‌پله‌ای نسبت به سال ۲۰۲۰) که در درجه اول ناشی از کاهش خطر سیاسی، به دلیل پذیرش عمومی سیاست‌های اصلی و تکمیلی برگزیت (جدایی انگلستان از اتحادیه اروپا) است. رتبه سنگاپور در شاخص تاب‌آوری از ۲۲ در سال ۲۰۲۰ به ۱۲ در سال ۲۰۲۱ ارتقا یافته که دلیل اصلی آن کاهش تهدید قرار گرفتن در معرض بلایای طبیعی است. در میان ۱۳۰ کشور مورد بررسی در سال ۲۰۲۱، اوکراین بیشترین ارتقا در رتبه در شاخص تاب‌آوری را تجربه کرده و از رتبه ۸۴ به ۶۳ رسیده است. منطقه یک چین (بخش شرقی کشور) به دلیل افت ۱۹ پله‌ای در رتبه‌بندی شدت نفت که نشان‌دهنده افزایش آسیب‌پذیری در برابر شوک نفتی است، در مجموع، ۹ رتبه سقوط کرد و رتبه آن از ۶۸ به ۷۷ رسید.
ایران دارای بدترین عملکرد
هنگ‌کنگ با افزایش ریسک سیاسی به دلیل تنش‌های زیاد با چین (افت ۵۶ رتبه‌ای در ریسک سیاسی از ۲۵ به ۸۱) به طور کلی در رتبه‌بندی شاخص تاب‌آوری سال ۲۰۲۱، با کاهش ۹ پله‌ای نسبت به سال ۲۰۱۹ به رتبه ۲۶ تنزل یافت. مکزیک نیز به دلیل بدتر شدن ریسک سیاسی و افزایش ریسک سایبری بالقوه، با گسترش دسترسی به اینترنت، هشت رتبه در رتبه‌بندی کلی نسبت به سال ۲۰۲۰ سقوط کرده و از رتبه ۶۷ به ۷۵ رسید. ایران برای اولین بار در میان سه کشور با بدترین عملکرد در شاخص تاب‌آوری قرار گرفت (رتبه ۱۲۸) که دلیل اصلی آن سقوط ۱۴ پله‌ای و ۷ پله‌ای در بهره‌وری و ریسک سیاسی است. کشورهای ونزوئلا و‌ هائیتی نیز پس از ایران، سه کشور انتهایی رتبه‌بندی شاخص تاب‌آوری سال ۲۰۲۱ را تشکیل می‌دهند.
در مجموع، ۵۶ کشور یا قلمرو، تغییرات قابل توجهی (حداقل ۱۰ رتبه) در رابطه با قرار گرفتن در معرض بلایای طبیعی، ۳۸ کشور در شدت نفت، ۲۴ کشور در ریسک سایبری بالقوه و ۱۷ کشور در عامل خطر سیاسی را در سال ۲۰۲۱ تجربه کرده‌اند. همیشه چالش‌های غیرمنتظره‌ای در انتظار فعالیت‌های کسب‌وکار است، که می‌تواند به دلایل گوناگون از جمله ریسک تغییرات اقلیمی، همه‌گیری بیماری، تحولات سیاسی، حملات سایبری یا موارد دیگر باشد. شکست کسب‌وکار الزاما دستاورد بروز اتفاقات و مواجهه با تهدیدهای مختلف نیست. در این میان، تاب‌آوری کسب‌وکار تقریبا یک انتخاب است و می‌توان با استفاده از درایت و ابزارهای صحیح و به موقع، آن را مدیریت کرد.
وضعیت کلی ایران
امتیاز ایران طی پنج سال گذشته با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده و پس از آنکه در سال ۲۰۲۰ امتیاز ۱/۲۱ را کسب کرد، در سال ۲۰۲۱ مجددا با افت امتیاز مواجه شد و امتیاز آن به ۱/۱۶ رسید. رتبه ایران در میان ۱۳۰ کشور و قلمرو مورد بررسی نیز در سال ۲۰۲۱، با افت ۳ پله ای، ۱۲۸ بوده که ضعیف‌ترین عملکرد را طی بازه پنج سال اخیر به خود اختصاص داده است. به طور کلی ایران امتیاز ایران در سه مولفه اقتصاد، کیفیت ریسک و زنجیره تامین به ترتیب ۲/۹، ۱/۹ و ۲/۳۱ بوده است. به این ترتیب رتبه‌بندی این سه مولفه برای ایران در ۲۰۲۱ به ترتیب ۱۲۹، ۱۲۷ و ۱۱۱ بوده است.
در میان ۱۲ محرک (زیرشاخص) اصلی شاخص تاب‌آوری، رتبه ایران در کیفیت ریسک بلایای طبیعی و کیفیت ریسک آتش‌سوزی به ترتیب با رتبه‌های ۶۸ و ۷۲ بهترین عملکرد را داشته است. در عین حال، بدترین رتبه ایران نیز مربوط به تاب‌آوری اقتصادی ۱۲۹ با کسب امتیاز ۲/۹ است. همچنین رتبه ریسک سیاسی هم در زیرمجموعه شاخص تاب‌آوری اقتصادی ایران، ضعیف و ۱۲۷ است. حکمرانی شرکت‌ها نیز وضعیت مناسبی در این شاخص ندارد و رتبه ۱۲۶ را داراست. در سال ۲۰۲۱، بدترین امتیازهای متعلق به ایران مربوط به زیرشاخص‌های قرار گرفتن در معرض بالایای طبیعی (صفر)، کنترل فساد (۶/۱۲)، ریسک سیاسی (۱۴) و بهترین امتیاز متعلق به زیرشاخص نرخ شهرنشینی (۵/۶۹) است.
در سال ۲۰۲۱، در میان کشورهای همسایه ایران که در جدول به آنها اشاره شده، ایران ضعیف‌ترین عملکرد را در شاخص تاب‌آوری به خود اختصاد داده است. در مقابل کشورهای امارات متحده عربی، قطر، عربستان سعودی و ترکیه به ترتیب در سال مذکور در جایگاه‌های ۳۲، ۳۴، ۵۵ و ۶۰ قرار گرفته اند. امتیاز ایران در هر سه رکن اصلی شاخص تاب‌آوری از کشورهای همسایه فوق به مراتب کمتر است.
مقایسه وضعیت ایران با ترکیه نیز نشان داده که ایران در هر سه شاخص اقتصاد، کیفیت ریسک و زنجیره تامین امتیاز کمتری نسبت به ترکیه دارد. در زیر شاخص‌های اقتصادی نیز، ایران در زیر شاخص ریسک سایبری ذاتی دارای امتیاز بالاتر، در زیر شاخص شهرنشینی، هم امتیاز با این کشور و در سایر زیرشاخص‌ها دارای امتیاز کمتری نسبت به کشور ترکیه است.