شرط همسایگی

گروه سیاسی- درگیری در افغانستان روز‌به‌روز بیشتر شده و طالبان می‌تازد. همین دیروز یک مقام ارتش افغانستان اعلام کرد که شهر قلعه‌نو مرکز استان بادغیس در شمال غرب افغانستان به دست گروه طالبان افتاده است. اوضاع در بلخ، بدخشان و تخار نیز خوب نیست و از افغانستان گرفته تا همسایگان همه نگران قدرت‌گیری دوباره طالبان شده‌اند.
مصداق این نگرانی دست به دست شدن اخبار مربوط به احکام طالبان درباره منع تردد با روسری در فضای مجازی است. نگرانی برای از دست رفتن دستاوردهای جامعه افغانستان طی سال‌های گذشته اما فقط یک روی سکه است. اینجا در ایران و سایر کشورهای همسایه نگرانی‌های جدی‌تری نیز از باب مسائل امنیتی وجود دارد. بدیهی است که جنگ اگر بالا بگیرد، دامن ما را نیز خواهد گرفت. از افزایش ناامنی در مرزهای شرقی کشورمان گرفته تا سیل مهاجرانی که آماده پذیرایی از آنان نیستیم.
نقش ایران در ایجاد صلح و ثبات در افغانستان و به تبع آن منطق بدیهی و مشخص است. مقامات مسوول در کشورمان نیز به این مهم واقف بوده و از هیچ تلاشی برای این کار فروگذار نمی‌کنند. اجلاس بین‌الافغانی که دیروز در تهران برگزار شد، نمونه‌ای از این تلاش‌ها است. منتها در این مسیر بعضا سوءتفاهماتی نیز ایجاد می‌شود. مثال آن همین رویکرد ایران نسبت به طالبان است که در داخل و خارج کشور با انتقادات گسترده همراه شده است. دلیلش احتمالا تندروی برخی رسانه‌های اصولگرا در تطهیر گروه طالبان است که سبب شده رویکرد واقع‌بینانه مسوولان سیاست خارجی کشور نسبت به طالبان که بخشی از حقیقت افغانستان است، تندتر از آنچه باید به نقد کشیده شود. در این میان شاید برخی ناهماهنگی‌ها در مواضع مسوولان ایرانی نیز مزید بر علت شده باشد اما به هرحال آنچه که مسلم است، ایران سعی دارد با استفاده از ارتباطات خود با طالبان مقدمات حل و فصل وضعیت موجود از راه‌های سیاسی را فراهم کند.
ابتکار ایران
اینکه چقدر جواب می‌گیرد و تا چه اندازه موفق خواهد بود البته موضوعی است که بعدتر مشخص خواهد شد. برخی کارشناسان و تحلیلگران اقداماتی مثل نشست دیروز را منجر به نتیجه نمی‌دانند اما از آن استقبال می‌کنند.
مثلا پیرمحمد ملازهی، تحلیلگر ارشد مسائل شبه‌قاره، در گفت‌وگویی با «جهان‌صنعت» می‌گوید: «باید دقت داشته باشیم که صحبت از افغانستانی است که مسائل آن بسیار پیچیده شده و با یک نشست آن هم در سطح پایین نمی‌توان به حل و فصل آن امیدوار بود.»
وی افزود: «این کشور به هرحال همسایه ایران است و مشترکات فرهنگی و مذهبی بسیاری با هم داریم. این احساس وجود دارد که امنیت دو کشور نیز به هم گره خورده است. لذا در این شرایط که از یک طرف مذاکرات صلح در استانبول به بن‌بست کشیده شده و از طرف دیگر جنگ در افغانستان تشدید شده است، ایران نگران افزایش مهاجرت از افغانستان است. به این خاطر که اکنون هم حدود دو میلیون مهاجر از افغانستان داریم و اگر مثلا یک میلیون دیگر به آنان اضافه شود با مشکلات بسیاری مواجه خواهیم بود.»
این کارشناس مسائل منطقه در ارزیابی کارآمدی ابتکار ایران نیز گفت: «ایران فعلا به دنبال راهی است که با استفاده از ارتباطات خود با طالبان و نزدیکی‌ای که با دولت مرکزی افغانستان دارد، دو طرف را پای میز مذاکره آورد. نشست دیروز نیز حداقل این حسن را داشت که اینها دیدگاه‌ها و نظرات خود را به صورت شفاف بیان و به رهبران در سطح بالاتر منعکس کنند. شاید از تشدید جنگ جلوگیری شود. به خصوص که به نظر می‌رسد اکنون ارتش افغانستان نیز در حال آماده کردن خود برای حمله به مناطقی است که از دست داده است. اینکه موفق به بازپس‌گیری این مناطق خواهد شد یا خیر مشخص نیست اما حتما بر شمار تلفات افزوده می‌شود. بنابراین روشن است که راه‌حل خروج از این وضعیت باید سیاسی باشد.»
اشتباه ایران
ملازهی در پاسخ به اینکه نزدیکی ایران به طالبان که اخیر در داخل کشور نیز با انتقاداتی همراه شده است، چقدر می‌تواند در ایجاد صلح در افغانستان و منطقه نقش موثری داشته باشد؟ گفت: «تا حدی می‌تواند کمک کند. نباید نگاه مطلق داشت به خصوص درباره افغانستان با این پیچیدگی‌ها. مساله این است که ایران در یک مقطعی فکر کرد با توجه به اینکه طالبان بخشی از واقعیت افغانستان است و پشتوانه قومی دارد، با آنان ارتباط برقرار کرده و زمینه گفت‌وگوی طالبان و دولت مرکزی را فراهم آورد. به نظر من دولت مرکزی افغانستان نیز در جریان این رویکرد بود اما مشکل از جایی نشات گرفت که گروه‌های به طور سنتی هماهنگ با ایران در افغانستان، که در حوزه تمدنی با ایران قرار دارند از این رویه ناراحت شدند. بهتر بود که با آنان نیز مشورت و قضایا برایشان روشن می‌شد. متاسفانه آنچه در ایران به خصوص طی یک هفته اخیر مطرح شد، باعث ناراحتی دولت افغانستان و نیروهای وفادار به ایران شد.»
وی تصریح کرد: «مشکل این است که ما در ایران یک جایی که تمام بحث‌ها به صورت متمرکز در آن انجام شود و خروجی یکنواختی داشته باشد، نداریم و هر نهاد و قسمتی که در ارتباط با افغانستان فعال است نظر خود را بدون هماهنگی با دیگران بیان می‌کند.»
نیاز به راه‌حل سیاسی
این کارشناس مسائل افغانستان در پاسخ به اینکه وضعیت فعلی در افغانستان به کجا می‌رسد؟ گفت: «اگر جمع‌بندی طالبان این باشد که از طریق نظامی می‌تواند کل افغانستان را به تصرف درآورد، جنگ داخلی در افغانستان شکل گرفته و با توجه به تعارضات و تناقض‌های قومی و مذهبی بسیاری که وجود دارد، به این زودی‌ها تمام نخواهد شد. برنده این جنگ نیز طالبان نخواهد بود و حتما با دخالت گروه‌های منطقه‌ای توام شده و بزرگتر می‌شود. به همین خاطر تاکید می‌کنیم که باید یک راه‌حل سیاسی برای برون‌رفت از این وضعیت یافت.»
وی درباره نقش ایران در حل و فصل این مساله نیز گفت: «ایران همسایه افغانستان و نزدیک‌ترین کشوری است که می‌تواند در این میان نقش‌آفرینی کند. به خصوص که اکنون ارتباطاتی نیز با طالبان دارد. البته سیاست رسمی ایران حمایت از دولت مرکزی افغانستان است و جزیره‌ای شدن این کشور و بالا گرفتن جنگ داخلی قطعا به زیان ما خواهد بود. در این فضا است که باید دید چه اقدامی می‌توان انجام داد تا یک توزیع عادلانه قدرت در افغانستان ایجاد شود و طالبان و سایر گروه‌ها و احزاب موجود در این کشور در کنار هم قرار بگیرند. البته مساله مهم دیگر این است که افغانستان امروز با افغانستان ۲۰ سال قبل تفاوت‌های بسیاری دارد. مثلا زنان به دانشگاه می‌روند، بدون محرم در معابر تردد می‌کنند و… اینها دستاوردهایی است که حتما باید حفظ شود.»
وقت تصمیمات سخت
اجلاس گفت‌وگوهای بین‌الافغانی دیروز در تهران با حضور نمایندگان دولت افغانستان، شخصیت‌های عالی جمهوریت و هیات عالی سیاسی طالبان برگزار شد. اولین خبر در این باره را «سید رسول موسوی» مدیرکل آسیای غربی وزارت امور خارجه اعلام کرد و در صفحه توئیتر خود نوشت: «تهران میزبان همزمان چهار هیات افغان ۱- هیات کمیسیون فرهنگی پارلمان افغانستان ۲- هیات عالی‌رتبه سیاسی طالبان ۳- هیات عالی‌رتبه سیاسی جمهوریت ۴- هیات عالی ناظر بر روند تثبیت هویت اتباع است.»
رهبری هیات جمهوری اسلامی افغانستان در این دور از مذاکرات را یونس قانونی، وزیر امور خارجه پیشین افغانستان و رهبری هیات مذاکراتی گروه طالبان را عباس استانکزی، معاون دفتر این گروه بر عهده داشتند.
محمد جواد ظریف وزیر خارجه کشورمان در افتتاحیه این نشست با اشاره به شکست ایالات متحده آمریکا در افغانستان و حضور بیش از دو دهه در این کشور که موجب خرابی‌های بسیاری شده است خاطرنشان کرد: امروز مردم و رهبران سیاسی افغانستان باید برای آینده کشورشان تصمیمات دشواری اتخاذ کنند.
وزیر امور خارجه با اشاره به نتایج نامطلوب ادامه منازعات در افغانستان، بازگشت به میز مذاکرات بین‌الافغانی و تعهد به راهکارهای سیاسی را بهترین انتخاب از سوی رهبران و جریان‌های سیاسی افغانستان دانست و آمادگی جمهوری اسلامی ایران را برای کمک به روند گفت‌و‌گوها میان جناح‌های موجود به منظور حل و فصل مناقشات و بحران‌های جاری در آن کشور اعلام کرد.
ظریف همچنین بر تعهد جمهوری اسلامی ایران جهت کمک به توسعه همه‌جانبه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی افغانستان پس از برقراری صلح تاکید کرد.