خطر بازگشت به پیش از برجام

معصومه معظمی- پس از اتمام دور ششم مذاکرات وین و بازگشت هیات‌های مذاکره‌کننده به پایتخت کشورهایشان برای تصمیم‌گیری نهایی درباره برجام، حالا بیش از دو هفته است که مذاکرات معلق مانده و هنوز تاریخ جدیدی برای هفتمین دور گفت‌وگوها تعیین نشده است! مساله‌ای که به واسطه طولانی شدن، نگران‌کننده است و بن‌بست احتمالی مذاکرات را به ذهن می‌رساند.
روسی‌ها طی روزهای اخیر برای دومین بار خواستار از‌سرگیری مذاکرات احیای برجام شده‌اند. میخائیل اولیانوف نماینده روسیه در سازمان‌های بین‌المللی در توئیتر خود در این باره نوشته است: «… بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری، ایران به زمان برای آمادگی نیاز دارد و این طبیعی است البته این شرایط به نفع کسی نیست و هر چه زودتر مذاکرات آغاز شود، بهتر است.»
ند پرایس سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا هم روز چهارشنبه ۱۶ تیرماه در کنفرانس خبری خود در این باره گفت: «واشنگتن انتظار دارد که دور هفتم مذاکرات احیای توافق هسته‌ای موسوم به برجام در زمان مناسب برگزار شود و منتظر آغاز دور بعدی مذاکرات و حضور و مشارکت در آن هستیم.» اما با این حال تاریخی برای برگزاری این مذاکرات مشخص نکرد.
سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا همچنین خبر داد که مشورت‌های هیات آمریکایی در واشنگتن به پایان رسیده و این هیات به کار خود در واشنگتن ادامه خواهد داد، اما آماده خواهد بود که هر زمانی که دور هفتم مذاکرات احیای برجام آغاز شود، عازم وین شود. پرایس همچنین روز پنجشنبه با تاکید بر سخنان روز قبل خود در کنفرانس خبری درباره وضعیت هیات ایرانی مذاکره‌کننده هم گفت: «آنها برای مشاوره در تهران هستند اما تا بدین لحظه به هماهنگ‌کننده اتحادیه اروپا اطلاع نداده‌اند که چه موقع برای دور بعدی مذاکرات آماده می‌شوند. بنابراین تاریخ دور هفتم هنوز تعیین نشده است و ما در موقعیتی نیستیم که بخواهیم درباره زمان برگزاری آن گمانه‌زنی کنیم. ما همچنین درخصوص فعالیت‌های کنونی هیات ایرانی و فرآیند تصمیم‌گیری آنها گمانه‌زنی نخواهیم کرد.»
تعلل در ازسرگیری مذاکرات
گمانه‌زنی‌ها درباره دلیل تعلل ازسرگیری مذاکرات در دور هفتم زیاد است. یکی از این احتمالات دادن زمان برای استقرار دولت جدید در ایران است و احتمال دیگر هم این است که طرفین ایرانی- آمریکایی با پافشاری بر سقف مطالبات خود، به دنبال محک زدن یکدیگر و قدرت‌نمایی برای گرفتن امتیاز بیشتر هستند. اما نکته‌ای که نباید فراموش کرد اینکه پافشاری بیش از حد هر یک از طرفین بر مواضع خود، می‌تواند شرایط را خطرناک کند و حتی به موقعیت قبل از برجام برگرداند.
گواه این ادعا هم اعلام ایران به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مبنی بر تولید اورانیوم فلزی با خلوص ۲۰ درصد است؛ موضوعی که واکنش و نگرانی ایالات متحده آمریکا و سه کشور اروپایی حاضر در برجام (انگلیس، فرانسه و آلمان) را در پی داشت و منجر به صدور بیانیه‌ای در این باره شد. آمریکا و سه کشور اروپایی هشدار دادند که این اقدام ایران برای تولید اورانیوم فلزی، مذاکرات احیای برجام را به مخاطره می‌اندازد. راینر بروئل سخنگوی وزارت خارجه آلمان روز چهارشنبه یک روز بعد از بیانیه سه کشور اروپایی در واکنش به تصمیم ایران برای تولید اورانیوم فلزی غنی‌شده تا ۲۰ درصد، در یک نشست خبری در برلین گفت: «ما به همراه هیأت سه کشور اروپایی می‌خواستیم اعلام کنیم که رفتار ایران را سودمند نمی‌دانیم، اما آماده بازگشت به میز مذاکرات در وین هستیم و انتظار داریم ایران هم فورا این پیشنهاد را بدون درنگ، بپذیرد.»ند پرایس هم روز پنجشنبه در این باره گفت: «این نگران‌کننده است که ایران ترجیح می‌دهد عدم اجرای تعهدات برجامی منع تکثیر (تسلیحات هسته‌ای) را تشدید کند. به ویژه با آزمایش‌هایی که برای تحقیقات تولید سلاح‌های اتمی ارزش دارند.»
او همچنین مدعی شد: «این یک گام تأسفبار دیگر رو به عقب از سوی ایران است، به ویژه هنگامی که ما به نوبه خود نیت و تمایل صادقانه خود را برای بازگشت به [توافق برجام] نشان داده‌ایم.» پرایس به زعم خود از ایران خواست که دست از «ماجراجویی» بردارد و برای مذاکرات «جدی» به وین برگردد. این ادعا در حالی بیان می‌شود که دونالد ترامپ رییس‌جمهوری وقت آمریکا بود که اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۷ به صورت یکجانبه از «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) خارج شد و ضمن اعمال تحریم‌های متوقف شده ذیل این توافق، تحریم‌های دیگری علیه ایران وضع کرد. اما ایران به همه تعهدات برجامی خود به صورت یک‌طرفه طی این سال‌ها عمل کرد.حالا شرایط کمی سخت شده و با وجودی که شش دور مذاکرات برجامی در وین به پایان رسیده است، اما اختلافات بین تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست و هنوز تاریخی برای دور بعدی مذاکرات اعلام نشده است. تکلیف دولت جدید در ایران روشن شده است، اما به نظر می‌رسد طرفین مذاکره خصوصا غربی‌ها عجله‌ای برای ازسرگیری دور جدید مذاکرات ندارند و برای انجام آن تعلل می‌کنند؛ موضوعی که دلیل آن را از کارشناسان حوزه سیاست خارجی که روزی نماینده مجلس و عضو هیات رییسه کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی بوده‌اند، سوال کردیم.
مذاکرات وین تحت تاثیر انتخابات ایران قرار گرفت
نوذر شفیعی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نهم در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» در این باره گفت: «مذاکرات وین کاملا تحت تاثیر انتخابات ایران قرار دارد، همان‌طور که پیش از این تحت تاثیر انتخابات آمریکا قرار گرفته بود. ایران چهار سال صبر کرد تا دولت آمریکا تغییر کند و بعد از آن تغییر مذاکرات را شروع کرد که شتاب زیادی هم گرفت. حالا هم آمریکایی‌ها منتظر تغییر دولت در ایران بودند، با این تفاوت که تغییر ایجادشده در ایران برای مذاکرات محدود‌کننده است.»
این نماینده ادوار مجلس افزود: «تغییر در ریاست‌جمهوری آمریکا می‌توانست به مذاکرات شتاب ببخشد چرا که هم دولت ایران متقاضی آن بود هم دولت جدید آمریکا، اما تغییر جدید در ایران به محدود ساختن مذاکرات منجر شده است به این دلیل که هم برای ایران رفتار دولت جدید مبهم است و هم دولت جدید شروطی را در برجام مدنظر دارد که مذاکرات را خود به خود کند خواهد کرد.»
این تحلیلگر مسائل سیاست خارجی در مثالی توضیح داد: «لغو همه تحریم‌ها و راستی‌آزمایی موضوعی است که قطعا مذاکرات وین را کلا تحت تاثیر قرار می‌دهد. شاید دولت روحانی این آمادگی را داشت که با لغو نشدن همه تحریم‌ها و تسهیل در راستی‌آزمایی بتواند مذاکرات را پیش ببرد، اما دولت آقای رییسی که نمایندگانش در گروه مذاکره‌کننده ایران حضور دارند، چنین قصدی ندارند. بنابراین مذاکرات در عمل دچار مشکل شده است. این مشکل نه به این دلیل که دیدگاه جدیدی از طرف دولت جدید وارد فرآیند مذاکرات شده است؛ بلکه سعی شده است آن را به فضای کلی تغییر در ایران نسبت بدهد.»سخنگوی کمیسیون امنیت ملی وسیاست خارجی مجلس نهم با تاکید بر اینکه در این روزهای باقیمانده از دولت روحانی بعید است برجام احیا شود، گفت: «هم به لحاظ فنی و هم سیاسی این مذاکرات تا پایان دولت آقای روحانی به نتیجه نخواهد رسید چرا که تیم آقای رییسی سعی می‌کند حتی اگر چنین اتفاقی هم در شرف انجام باشد مانع از انجام آن شود تا در دولت جدید رییسی چنین اتفاقی محقق شود و این موفقیت به نام دولت آنها ثبت شود.» این نماینده ادوار مجلس در عین حال تاکید کرد: «ایران ناگزیر از انجام این توافق است چرا که در داخل ضعف مدیریتی داریم و فساد باعث شده است تفکر و اندیشه برای اداره امور کشور مختل شود.»
تلاش طرفین برای گرفتن امتیاز از یکدیگر تا لحظه آخر
محمدجواد جمالی‌نوبندگانی نایب‌رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس دهم هم درباره سرنوشت مذاکرات وین به «جهان‌صنعت» گفت: «دولت آقای بایدن اگر چه دموکرات است اما تفاوت‌هایی در عملکردش با دولت اوباما دارد. از طرفی هم دنبال این است که مسوولیت اقدامات ترامپ را برعهده نگیرد و هم بتواند از فشاری که ترامپ بر ایران آورده در مذاکرات نهایت استفاده را ببرد.»جمالی عملکرد طرفین مذاکره را در به تاخیر افتادن دور هفتم مذاکرات بی‌تاثیر ندانست و افزود: «علاوه بر آمریکا که به دنبال وارد کردن موضوعات دیگر امنیتی، دفاعی، موشکی، منطقه‌ای، حقوق بشری و… در بحث برجام است و قصد امتیازگیری از جمهوری اسلامی را دارد، ایران هم به دلیل خروج یکطرفه آمریکا از برجام به دنبال تضمین‌هایی است که اگر توافق به نتیجه برسد، با یک امضای دوباره نتواند از آن خارج شود. این موضوع نقطه عطف مذاکرات برجام است و طرفین می‌خواهند تا لحظه آخر تلاششان را برای گرفتن امتیاز از یکدیگر ادامه دهند.»
این کارشناس و تحلیلگر مسائل بین‌الملل ادامه داد: «آمریکا می‌خواهد موضوع ادامه‌دار شود تا دولت جدید ایران مستقر شود و در این مدت هم فشارها را افزایش دهد. از طرفی هم بیانیه‌های پی‌در‌پی کشورهای اروپایی علیه ایران درباره اقدامات جدید غنی‌سازی کشورمان، همزمانی گزارش و مصاحبه‌های گروسی دبیرکل آژانس بین‌المللی علیه ایران با آنها، اظهارات سفیر عربستان در وین درباره موضوع هسته‌ای ایران و فشار اسراییلی‌ها، نشان از تلاش آنها برای اعمال فشار بیشتر بر ایران و تلاش برای گرفتن امتیاز در مذاکرات از ایران دارد و آنها تا استقرار دولت جدید بیکار نخواهند نشست.»جمالی نوبندگانی اقدامات ایران برای افزایش غنی‌سازی هسته‌ای و از طرفی سنگ‌اندازی آمریکا و همراهی اروپا و عربستان و رژیم صهیونیستی برای فشار بر ایران را نشانه زورآزمایی آنها برای داشتن دست برتر در مذاکرات دانست و گفت که باید منتظر باشیم و ببینیم این تاکتیک‌های استراتژیک طرفین تا کجا پیش می‌رود.
نایب رییس کمیسیون امنیت ملی وسیاست خارجی مجلس دهم تاکید کرد: «ممکن است تا سپتامبر یا اکتبر این وزن‌کشی قدرت بین طرفین زمان ببرد و اقدامات خاصی خارج از مذاکرات نداشته باشیم. بنابراین اگر به تفاهم نرسیم، ممکن است هر یک از طرفین اقدامات خود را به مواضع قبل از برجام برگردانند.»
او پیشبرد مذاکرات از طرف ایران را منوط بر این دانست که اول مشخص شود تیم مذاکره‌کننده دولت رییسی چه کسانی خواهند بود و دوم اینکه مذاکرات همچنان دراختیار وزارت خارجه باشد یا به شورای عالی امنیت ملی سپرده شود یا دستار ویژه‌ای برای این کار تعیین شود.از این رو، با توجه به سخنان کارشناسان و تعلل طرفین در از سرگیری مذاکرات در دور هفتم، این احتمال وجود دارد که با تشدید فشارهای آمریکایی- اروپایی و از طرفی تشدید غنی‌سازی از سوی ایران، مذاکرات وین شکست بخورد و با به بن‌بست رسیدن آن، به شرایط پیش از برجام و تشدید تحریم‌ها بازگردیم. در این صورت باید گفت روز از نو، روزی از نو یا نقطه سر خط! اما انتظار می‌رود حالا که قدرت یکدست شده است، حاکمیت شرایط خاص اقتصادی و معیشتی مردم را مدنظر قرار دهد و در راستای کاهش فشارها و احیای برجام همه توان خود را به کار گیرد.