سایه روشن معاملات الگوریتمی در بورس

از سال گذشته بدین سو معاملات الگوریتمی به یکی از دغدغه‌های فعالان بازار سرمایه تبدیل شده است. از آنجا که در این شیوه، معاملات به صورت خودکار انجام شده و ثبت سفارش‌ها در آن از طریق برنامه‌های کامپیوتری و بدون مداخله انسان صورت می‌گیرد، برخی استفاده از این ابزار را در داد و ستدهای بورس غیرعادلانه می‌دانند. با این حال اما طیف دیگری از اهالی بازار بر این باورند که این ابزار نیز به تدریج جایگاه خود را در معاملات پیدا کرده و در میان معامله‌گران گسترش می‌یابد. اکنون سوال اصلی اینجاست که آیا معاملات الگوریتمی را می‌توان به عنوان تهدیدی برای بازار سرمایه محسوب کرد یا آنکه می‌شود از این ابزار جدید نیز به عنوان فرصتی تازه برای حرفه‌ای‌تر شدن بازار بهره برد؟ معین زرین‌خط کارشناس بازار سرمایه و صاحب‌نظر در معاملات الگوریتمی سایه روشن استفاده از این ابزار در بورس ایران را بررسی کرده است.
به گفته زرین‌خط به طور کلی هرگاه یک تحلیلگر، تریدر یا مدیر سبد و صندوق، بخشی از کار معاملاتی خود در بازار سرمایه را به سیستم واگذار کند، معاملات الگوریتمی انجام شده و این معاملات را می‌توان به دو گروه عمده تفکیک کرد. وی ادامه داد: گروه نخست، معاملاتی است که با استفاده از اطلاعات و داده‌هایی که به سیستم داده شده، سهم‌های خاصی را فیلتر کرده و به تریدرها در تحلیل سهم (تحلیل تکنیکال و فاندامنتال) کمک می‌کند و در این روش، معاملات الگوریتمی به تحلیل سهم‌ها با هزینه کمتر و سرعت بالاتر کمک می‌کند. گروه دوم نیز الگوریتم‌هایی هستند که در اجرای معاملات به تریدر کمک می‌کنند و برای مثال آن، ثبت سفارش‌ها در نقطه‌ای خاص توسط سیستم انجام می‌شود که البته می‌توان از هر دو نوع الگوریتم در کنار هم استفاده کرد. زرین‌خط افزود: نکته اینجاست که اگر تریدرها و فعالان بازار سرمایه ابزار الگوریتم در اختیار نداشته باشند، به صورت دستی تمام این کارها را انجام می‌دهند و در نهایت، الگوریتم‌ها فقط کار معاملات انسانی را تسهیل می‌کنند تا استراتژی‌های سرمایه‌گذاران پیاده شود. قاعدتاً امکان منفی کردن سهمی که روی قیمت‌های مثبت در حال معامله است از طریق الگوریتم وجود دارد، همانطور که عکس این اتفاق هم ممکن است. ضمن اینکه این اتفاق، بدون الگوریتم و توسط انسان هم قابل انجام است! این کارشناس بازار سرمایه اضافه کرد: همانطور که هم امکان استفاده مناسب و هم سوءاستفاده از هر ابزار دیگری وجود دارد، در مورد معاملات الگوریتمی هم این موضوع مصداق دارد و نمی‌توان گفت لزوما استفاده از الگوریتم، ریسکی برای بازار سرمایه محسوب می‌شود اما در بازار سرمایه‌، جو روانی منفی علیه معاملات الگوریتمی شکل‌گرفته و برخی فعالان بازار سرمایه نگران تاثیر منفی معاملات الگوریتمی بر روند بازار سرمایه هستند. در نظر داشته باشید که الگوریتم هم در منفی‌های بازار و هم در مثبت‌ها، کاربرد دارد و به نظر می‌رسد بخشی از نگرانی‌های فعالان بازار سرمایه در این خصوص، منطقی نیست.
لزوم دسترسی همه فعالان بازار به معاملات الگوریتمی
این کارشناس بازار سرمایه در پاسخ به انتقادات بعضی فعالان بازار سرمایه به ناعادلانه بودن دسترسی بعضی اشخاص به معاملات الگوریتمی اظهار کرد: به هرحال منطقی است که انتظار داشته باشید معاملات الگوریتمی در اختیار تمامی فعالان بازار سرمایه باشد و باید تلاش کرد که این مهم محقق شود. اما نکته اینجاست که هر تکنولوژی جدیدی که وارد هر حوزه‌ای شود، تا مرحله فراگیری و دسترسی عمومی، کمی زمان می‌برد. اگرچه در حال حاضر، شرکت‌هایی که در حوزه معاملات الگوریتمی فعالیت دارند با توجه به محدودیت‌های نیروهای متخصص و تکنولوژی‌ها و ابزارها، امکان ارائه خدمات به کل بازار را ندارند، ولی تلاش می‌کنند با ارتقای تکنولوژی و دانش فنی خود، به تدریج امکان خدمت‌رسانی به تمام فعالان بازار سرمایه که تمایل به استفاده از معاملات الگوریتمی را دارند، فراهم کنند. کمااینکه شرکت تحلیلگر امید هم ظرف یک ماه آینده، محصول الگوریتمی خود را در چند شرکت کارگزاری لانچ خواهد کرد. اما تا رسیدن به شرایطی که عموم بازار امکان استفاده از الگوریتم را در معاملات خود داشته باشند، احتمالا یکی دو سالی فاصله داریم. وی در گفت‌و‌گو با بورس‌نیوز اضافه کرد: نکته اینجاست که اشخاصی که در حال حاضر از الگوریتم در معاملات خود استفاده می‌کنند، لزوماً پول‌های بزرگ در اختیار ندارند و شاید حجم معامله‌گرانی که با استفاده از الگوریتم در بازار فعالیت می‌کنند کمتر از دو درصد کل فعالان این بازار باشد. ضمن اینکه الگوریتم چیزی به جز ذهنیت سرمایه‌گذاران نیست و معتقدم بعضی فعالان بازار سرمایه در مورد تاثیر معاملات الگوریتمی، تصوری فراتر از واقعیت دارند. زرین‌خط تاکید کرد: معاملات الگوریتمی تاثیری بر روند کلی بازار سرمایه ندارد و آنچه روند کلی این بازار را تعیین می‌کند، پیش‌بینی سرمایه‌گذاران از نرخ ارز، مذاکرات، سیاست‌های کلان اقتصادی دولت و… است و نگرانی فعالان بازار سرمایه بابت از دست دادن فرصت معامله بر اساس الگوریتم، منطقی نیست.
ضعف قوانین در حوزه معاملات الگوریتمی
زرین‌خط در ادامه با اشاره به ضعف قوانین و مقررات در حوزه معاملات الگوریتمی عنوان کرد: در مورد معاملات الگوریتمی، حدود سه سال قبل آیین‌نامه‌ای تدوین و ابلاغ شد، اما برای این حوزه کافی نیست. ضمن اینکه به نظر می‌رسد با توجه به فشار فعالان بازار سرمایه، متولیان بازار سرمایه معاملات بازار را زیر ذره‌بین گذاشته‌اند تا مشخص شود کدام سفارشات، دستی و کدام سفارشات با الگوریتم ثبت شده است. حال آنکه معتقدم تمرکز مدیران سازمان بورس و اوراق بهادار باید بر انجام معاملات (چه به صورت دستی و چه با استفاده از الگوریتم) در چارچوب قوانین و مقررات بازار سرمایه باشد. برای این منظور علاوه بر بازنگری مقررات، لازم است در این حوزه سازمان بورس و بورس‌ها هماهنگی بیشتری با یکدیگر داشته باشند. وی افزود: البته در یک سال گذشته گام‌هایی در این زمینه برداشته شده، اما هنوز چالش‌هایی وجود دارد. وی تصریح کرد: معاملات الگوریتمی در بازار سرمایه هم به صورت رسمی و هم غیررسمی انجام می‌شود. معاملات رسمی توسط شرکت‌هایی انجام شود که روی این حوزه کار کرده‌اند و با مجوز سازمان بورس و تحت مقررات و قوانینی که برای این حوزه تدوین شده، اقدام به معامله با استفاده از الگوریتم می‌کنند و عمدتا خدمات معاملات الگوریتمی به صورت رسمی به حقوقی‌ها ارائه شده است. اما معاملات الگوریتمی به صورت غیررسمی نیز انجام می‌شود و شاید سیستم‌های معاملاتی بازار سرمایه ما قادر به تشخیص این معاملات نباشند. این کارشناس بازار سرمایه تصریح کرد: معتقدم باید سازوکاری فراهم شود که قوانین و مقررات در این حوزه تکمیل‌تر شود تا کلیه معاملات در چارچوب قانونی انجام شود، در غیر این صورت، سخت‌گیری به معاملات الگوریتمی رسمی، برخی اشخاص را به معاملات غیررسمی سوق خواهد داد.
مسلما متولیان بازار سرمایه مراقب این نکته هستند که با انجام معاملات الگوریتمی، ضرر و زیانی متوجه سایر فعالان بازار سرمایه نشود. فعالیت تریدرها در بازار سرمایه در چارچوب قوانین و مقررات و بر اساس معاملات الگوریتمی قطعا مشکل خاصی ایجاد نخواهد کرد. وی در خاتمه تاکید کرد: بیشترین حساسیتی که متوجه معاملات الگوریتمی است، به سبب امکان ایجاد رانت در انجام معاملات در صف‌های خرید و فروش و سرخطی‌ها است. بسیاری از سهامداران خرد حقیقی، تصور می‌کنند در صورت دسترسی به فضای الگوریتم، امکان سرخطی زدن و کسب بازده در صف‌های خرید و فروش را دارند. واقعیت این است که «دامنه نوسان» در بازار ما، رانتی ایجاد کرده و به جای انتقاد از معاملات الگوریتمی، باید زمینه رانت را برطرف کرد. اگر دامنه نوسان معاملات به تدریج افزایش یافته و حذف شود، قطعا زمینه چنین رانتی هم از بین رفته و دغدغه‌های مربوط به رانت در معاملات الگوریتمی یا هر موضوعی شبیه به این وجود نخواهد داشت.