پیشنهاد «جهان‌صنعت» برای طبیعت‌گردی در قلب جنگل‌های هیرکانی

نادر نینوایی- ارتفاعات عباس‌آباد استان مازندران جایی است که می‌توانید در میان جنگل‌های محافظت‌شده هیرکانی کوهپیمایی کنید. با یک پیاده‌روی پنج روزه و حدود ۷۰ کیلومتری در دل این جنگل‌ها و عبور از کوه‌ها و بیشه‌ها نهایتا به دریای مازندران خواهید رسید.
بهترین فصل برای سفر به جنگل‌های هیرکانی اواخر بهار است، پس اگر قصد سفر به این جنگل‌ها را دارید از همین حالا باید برنامه‌ریزی کنید و خود را آماده سفر در سال آتی کنید. اگر هم امکان و یا زمان انجام سفر به دل جنگل‌های هیرکانی را ندارید با ما تا انتهای این مطلب همراه باشید تا با هم سفری به شگفت‌انگیزترین جنگل کشورمان داشته باشیم؛ جایی که به عنوان مادر جنگل‌های اروپا شناخته می‌شود و زمانی محل سکونت دایناسورها بوده است.

سفر به قلب جنگل‌ها
تنه‌های پیچ‌و‌تاب خورده درختان جنگل هیرکانی با خزه‌هایی که به تنه آنها چسبیده گویی آذین‌بندی شده است. برگ‌های بر زمین ریخته درختان نیز فرشی طبیعی بر سطح جنگل گسترانده‌اند. این جنگل‌ها خانه ۲۹۶ گونه پرنده، ۹۸ پستاندار و ۱۵۰ گونه گیاه بومی درختی است.پوشش گیاهی رشته کوه‌های البرز در دامنه‌های با ارتفاع بالا و پایین تفاوت‌های فاحشی دارد و همین تفاوت باعث شده که بتوان در این منطقه شاهد مناظر طبیعی متنوع و شگفت‌انگیزی شامل جنگل، چمنزار و بیشه‌زار در کنار هم بود. مسیر پیاده‌روی از ارتفاعات عباس‌آباد به جنگل‌های هیرکانی جاده‌ای خاکی است که از هر دو سو با درختان جنگلی پوشیده شده است. پس از پنج ساعت پیاده‌روی در میان جنگل‌ها به بیشه‌زاری می‌رسید.
محوطه‌ای باز با شیبی ملایم که فرصتی مناسب برای تماشای افق و ابرهایی که آسمان را پوشیده‌اند فراهم می‌کند. در این منطقه معمولا می‌توانید شاهد چرای دام‌ها باشید، آنچه که آسیب‌های زیادی به مرتع‌های این منطقه وارد کرده است. چرای بی‌رویه دام‌ها ریشه گیاهان را سست کرده و همین امر باعث می‌شود مقاومت زمین در برابر سیل کاهش پیدا کند.

در این مراتع کلبه‌هایی سنگی نیز بنا شده که محل استراحت چوپانان منطقه است. ارتفاعات این حوالی معمولا مه‌آلود است و رقص ابرها بر فراز قله‌ها چشمان هر بیننده‌ای را خیره می‌کند. صعود به ارتفاعات کوه‌های این بخش فرصت تماشای اسب‌های آزاد را هم نصیبتان می‌کند. ادامه مسیر در ارتفاعات بار دیگر ما را به طبیعت جنگلی بازمی‌گرداند و می‌توانیم این بار شاهد ریشه دواندن درختان جنگلی بر فراز کوه‌ها باشیم. از ارتفاعات کوه‌های منطقه می‌توان در افق تصویری از دریای مازندران را دید، تصویری که با پس‌زمینه‌ای از درختان جنگلی مزین شده است.
منحصر‌به‌فرد بودن جنگل‌های هیرکانی
جنگل‌های هیرکانی در دنیا نظیر ندارند اما علت آن فقط طبیعت چندوجهی این منطقه نیست. این جنگل‌ها تنها جنگل‌هایی در دنیا هستند که از عصر یخبندان جان سالم به در برده‌اند و منقرض نشده‌اند. در عصر یخبندان اگرچه جنگل‌های آمریکای شمالی و اروپا نابود شدند اما جنگل‌های هیرکانی به حیات خود ادامه دادند و تنها کمی از وسعت خود را از دست دادند.
تحقیقات صورت گرفته نشان داده این جنگل‌ها زمانی زیستگاه دایناسورها نیز بوده است. اولین گروه از دایناسورها که در ایران شناسایی شد دایناسورهای تروپود گیاهخوار بود. پس از آن آثار بسیار زیادی از دایناسور گیاهخوار دیگری به اسم سوروپود در منطقه بلده مازندران شناسایی شد. در تحقیقات بعدی نیز آثاری از اُرنیتوپود، استیگوسور و گروه‌های پردار شناسایی شدند که همه اینها نشان‌دهنده تنوع بسیار زیاد دایناسورها در مازندران و ایران بوده است. آن‌طور که پژوهشگران می‌گویند جنگل‌های هیرکانی چیزی بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قدمت دارند.
پوشش گیاهی و جانوری
در جنگل‌های هیرکانی بیش از ۸۰ نوع درخت، ۵۰ گونه از درختچه‌ها و انواع مختلفی از نمونه‌های بومی گیاهان دیده می‌شوند که بسیاری از آنها در دیگر نقاط جهان رشد نمی‌کنند. جنگل‌های هیرکانی، زیستگاه درختانی همچون راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد هستند.
در میان گونه‌های گوناگون درختان و گیاهان در جنگل‌های هیرکانی می‌توان به درختان پهن‌برگ و سوزنی به عنوان گونه غالب اشاره کرد. درختان زیادی در این جنگل‌ها همیشه سبز هستند یا دوره خزان کوتاهی دارند. بسته به ارتفاع بخش‌های مختلف جنگل، نوع گیاهان با یکدیگر تفاوت‌های زیادی دارد. معمولا نواحی نزدیک‌تر به دریا بوده مرطوب‌تر هستند و بسیاری از گیاهان این مناطق به‌دلیل رطوبت زیاد سالیان طولانی به حیات خود ادامه می‌دهند. درختچه‌های زغال‌اخته، انار، آلوچه وحشی، سیب وحشی، ازگیل، زالزالک و انواع تمشک نیز، در جنگل‌های هیرکانی می‌رویند.
پرندگان زیبایی که بر شاخه‌های درختان این جنگل‌ها می‌نشینند نیز کم نیستند، از انواع آنها می‌توان به عقاب، جغد، اردک خاکستری، شاهین، کبک، بلدرچین، کرکس، قرقی، دارکوب، قرقاول و سار اشاره کرد.
اگر قصد چادر زدن در جنگل‌های هیرکانی دارید در تصمیم خود تجدیدنظر کنید چراکه حیوانات درنده هم در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند. خرس قهوه‌ای، پلنگ، گرگ، شغال، سمور، خارپشت، خرگوش، گورکن، موش جنگلی و گربه‌وحشی از معروف‌ترین حیوانات این جنگل‌های بکر و حفاظت‌شده ایران هستند.
استقرار در کلبه‌های سنگی چوپانان منطقه که البته باید با کسب اجازه از صاحبان آنها باشد مطمئنا گزینه بهتری است. اگر هم امکان یا توان پیاده‌روی در جنگل‌های هیرکانی را ندارید می‌توانید با سفر به شهر لاهیجان و یا تالش در استان گیلان، اقدام به اجاره اقامتگاه‌های بومگردی یا کلبه‌های جنگلی در جنگل‌های اطراف این شهرها کنید.
جالب است بدانید که فسیل‌های یافت‌شده در جنگل‌های هیرکانی هم در نوع خود منحصر‌به‌فرد هستند و عمر چند میلیون ساله آنها توجه زیست‌شناسان و زمین‌شناسان سراسر جهان را به خود جلب کرده است.
هیرکانی محافظت‌شده
از چهاردهم تیر ماه سال ۱۳۹۸ جنگل‌های هیرکانی به عنوان میراث جهانی در فهرست یونسکو ثبت شدند. با وجود آنکه بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری جنگل‌های هیرکانی در حال انقراض هستند اما تاکنون فقط ۳/۱۰ درصد آنها جزو مناطق حفاظت‌شده محسوب شده‌اند، همین امر باعث شده که طبیعت‌دوستان همواره از این بی‌توجهی مسوولان مربوطه ابراز ناراحتی کنند.
در سال‌های اخیر سیر فزاینده ساخت‌وساز در شمال کشور و خصوصا در مناطق جنگلی موجب شده بخشی از جنگل‌ها از بین بروند. از سوی دیگر قطع درختان برای ساخت کاغذ و چرای بی‌رویه دام نیز آسیب‌هایی جدی به این جنگل‌ها وارد کرده است. برخی از پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته حاکی از آن است که با ادامه روند فعلی تا ۳۰ سال دیگر چیزی از این قدیمی‌ترین جنگل‌های زنده جهان که عمر آنها به دوره دایناسورها می‌رسد باقی نخواهد ماند.
باتوجه به اهمیت تاریخی، زیست‌محیطی و نیز زیبایی‌های تمام‌ناشدنی جنگل‌های هیرکانی بی‌شک باید این جنگل‌ها را در صدر لیست منابع طبیعی با اهمیت کشور جای داد.
اگرچه طبیعت‌گردی و گردشگری می‌تواند برای کشور اهمیت داشته باشد اما در خصوص جنگل‌های هیرکانی که خطی سبز در شمال کشور ساخته‌اند باید اولویت کشور حفظ طبیعت و حیات‌وحش آنها باشد و در قدم بعدی به توسعه طبیعت‌گردی در خصوص آنها تمرکز کرد. در این میان مطمئنا طبیعت‌گردان نیز باید با درک اهمیت و آسیب‌پذیر بودن جنگل‌های شمالی کشور به دستورالعمل‌های زیست‌محیطی همچون ممنوع بودن روشن کردن آتش در این جنگل‌ها توجه کنند و اولویت خود را آسیب نرساندن به جنگل‌های هیرکانی قرار دهند.