تحرک خطرناک اروپا

سیدجلال ساداتیان*- بازگشت به شرایط قبل از برجام وجود ندارد. امضای توافقنامه و قرارداد برجام که به تایید سازمان ملل رسید و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت هم آن را پشتیبانی می‌کند باعث شد تمامی قطعنامه‌های قبلی شورای امنیت ملغی شود و از بین برود. با این قطعنامه جدید در حقیقت ایران و شرایط آن وارد فضا و موقعیت جدیدی شد در نتیجه اینکه ما بگوییم می‌خواهیم به آن شرایط برگردیم درست نیست. آن شرایط یعنی توافق بین‌المللی که با مشارکت همه کشورها انجام شد یعنی شش قطعنامه‌ای که همه اعضای شورای امنیت توافق کردند و قطعنامه‌های ذیل فصل هفتم را به تصویب رساندند که تحریم اقتصادی اتفاق بیفتد که خب می‌توانست از ماده ۴۱ عبور کند و به ماده ۴۲ برسد و شرایط مشارکت همه کشورهای دنیا برای جنگ علیه ایران را ایجاد کند ولی این فصل گذشت یعنی با برجام‌، این شرایط کنار گذاشته شد و شرایط جدیدی ایجاد شد. طبق این شرایط همه کشورهای دنیا موظف شدند روابط‌شان را با ایران به شکل عادی برسانند، هم روابط تجاری، هم اقتصادی و بانکی و همه تحریم‌های اعمال شده منطبق بر آن وضعیت و مطابق آنچه ماده ۴۱ منشور می‌گفت ملغی و شرایط جدیدی ایجاد شد اما در این وضعیت ایالات متحده آمریکا به ریاست‌جمهوری ترامپ از این معاهده و از این توافق خودش را جدا کرد و خارج شد. پس یک کشور بود که نقض عهد کرد و پیمان را زیر پا گذاشت نه بقیه کشورها. ایالات متحده علاوه بر اینکه خودش خارج شد به دیگران فشار آورد تا آنها هم به نوعی خارج شوند و نقض عهد کنند، در این رابطه روسیه و چین در کل نپذیرفتند. اتحادیه اروپا هم نپذیرفت و اعلام کرد که به برجام وفادار می‌ماند ولی این ادعای سیاسی اروپایی‌ها واقعیت بیرونی به خودش نگرفت یعنی به تعهدات‌شان به خاطر فشار آمریکا عمل نکردند. ایران فرصتی بیش از یک سال را تحمل کرد و صبوری به خرج داد و با رفت و آمد از آنها خواست اقدام عملی انجام دهند. آنها آمدند و مکانیسم اینستکس را طرح کردند و گفتند مطابق آن با شما همکاری خواهیم کرد اما تنها یک حساب خاص در قالب اینستکس باز کردند تا پول نفت ایران به آن حساب برود و ایران فقط بتواند دارو و غذا تهیه کند. طبیعتا ایران نپذیرفت‌، مقامات تهران هم زیر بار این مساله نرفتند و اعلام کردند که اولا نباید محدود به پول نفت ایران شوید ثانیا خودتان باید شرایط خرید نفت ایران را تسهیل کنید و توسعه دهید ثالثا اعتبارات خودتان را به این مکانیسم بیفزایید چهارم اینکه سه کشور دیگر هم غیر از شما به این مجموعه اضافه شود و دیگر اینکه ما نیازمندی‌مان فقط دارو و غذا نیست بلکه به سایر کالاها هم باید بتوانیم دسترسی داشته باشیم و در واقع جزو معاملات باشد اما اروپایی‌ها این شرایط را نپذیرفتند و باز هم به تعلل خود ادمه دادند. ایران مجبور به اعمال نوعی واکنش شد و گفت چون شما به تعهدات‌مان عمل نمی‌کنید دلیلی ندارد ما هم به تعهدات‌تان عمل کنیم لذا ایران در فاز اول بخشی از تعهدات خود را تعلیق کرد و در فاز دوم که الان هستیم بخشی دیگر از تعهداتش را کاهش داد اکنون نیز در آستانه فاز سوم هستیم. اینها برای آن است که اروپا تحرکی از خود نشان دهد و به اعتبار قوانین بین‌المللی و قطعنامه ۲۲۳۱ و حیثیت بین‌المللی خودشان که امضا پای برجام گذاشتند تحرک جدی‌تری از خود نشان دهند و هزینه‌های بی‌قانونی آمریکا را تقبل کنند و بپردازند. چرا اروپا باید نگران فشار آمریکا باشد؟ آنها هم باید از خود اعتبار و قدرتی داشته باشند و می‌توانند در برابر آمریکا ایستادگی کنند ولی اینکه نمی‌خواهند و فقط منافع خودشان را می‌بینند این مساله مورد اعتراض ایران است لذا مقامات تهران از این مکانیسم استفاده می‌کنند که گام به گام آنها را به تحرک بیشتر وادار کنند .باید تاکید داشت که ایران قصد خروج کامل از برجام را ندارد اما قصد این را دارد که اروپا را به تحرک جدی وادار کند. برخی از کشورهای اروپایی از جمله بریتانیا گام خود را در جهت همراهی بیشتر با آمریکا برداشتند و تقابلش را دیدند و باید متوجه این باشند که هر نوع حرکت غلط آنها می‌تواند شرایط منطقه را پرتنش و بحرانی کند و شرایط منطقه هم اگر به هم بریزد این‌گونه نیست که دنیا در آرامش قرار گیرد بلکه می‌تواند به اقتصاد و شرایط امنیتی دنیا لطمه وارد کند. در این میان ایران صبوری و درایت دارد و سیاست خود را پیش می‌برد و برخی کشورهای عربی هم متوجه این ماجرا شدند و در رفتار خود تغییر ایجاد کردند از جمله امارات که اخیرا هیاتی از آنها به تهران آمده و به دنبال ترمیم روابط خود با ایران است.
آنها هم می‌دانند که هرگونه حرکت غلطی می‌تواند شرایط آنها را مورد مخاطره قرار دهد. ایران امیدوار به این است که گوش شنوایی در دنیا ایجاد شود و اروپا هم به تحرک خود شتاب بیشتری دهد تا شرایط ایران وارد فضای عادی‌تری شود.
اما در خصوص حرکت‌های بعدی ایران باید تاکید داشت که تهران می‌تواند در مراحل بعدی نیز حرکات کوچک‌تری از تعلیق انجام دهد. گام‌های جدیدی در برجام مورد تصور است که سیاستگذاران آن را تعیین می‌کنند. اینکه ایران به دنیا واکنش نشان می‌دهد امر بدیهی و پذیرفته‌شده‌ای است و به نظر می‌آید اتحادیه اروپا را وارد فضای جدیدی می‌کند که می‌داند این منطقه نباید پرتنش باشد. نمونه این مورد اقدام ایران در خصوص توقیف نفتکش انگلیسی است که بعد از توقف کشتی ایرانی توسط بریتانیا انجام شد. البته آنچه اعلام شد این بود که حرکت تقابلی انجام ندادیم بلکه به خاطر تخلف، کشتی بریتانیا توقیف شده اما ایران نشان داده که اگر لازم باشد حرکت تقابلی هم انجام خواهد داد که جدیت این امر را هم اروپا درک کرده و هم ما می‌توانیم بگوییم ایالات متحده آمریکا که خودش شروع‌کننده این حرکات بوده با لجبازی‌های جناح تندرو به این سیاست‌ها ادامه می‌دهند. باید تاکید داشت که آنها هم پذیرفتند که به این وضعیت نمی‌توانند با این سرعتی که شروع کرده‌اند ادامه دهند لذا حرکت‌شان کند شده چون چیزی در دست ندارند مگر اینکه دست به اقدام نظامی بزنند که آن هم برای همه طرف‌ها فاجعه‌آمیز است.
* کارشناس مسائل بین‌الملل