دوقطبی جهانی بر سر اوکراین

گروه بین‌الملل- محمدرضا ستاری
نشست وزرای خارجه گروه بیست در حالی در هند پایان یافت که در بیانیه پایانی آن کشورها به دلیل اختلاف‌نظر گسترده در مورد اوکراین نتوانستند به اجماع برسند و از همین رو در سند نهایی به دلیل مخالفت روسیه و چین بند پایانی سند حذف شد.
در این رابطه یکی از مهم‌ترین اتفاقات این نشست دیدار آنتونی بلینکن وزیر خارجه آمریکا با سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه بود که به گفته برخی از رسانه‌ها یک جدال لفظی نیز میان آنها به وجود آمده است. طبق آنچه در اخبار منتشر شده، بلینکن در دیدار ۱۰‌دقیقه‌ای خود با لاوروف که برای نخستین‌بار پس از شروع جنگ اوکراین صورت گرفته بر حمایت کشورش از اوکراین تاکید کرده و از مسکو خواسته تا با دیپلماسی فعال به جنگ علیه این کشور پایان دهد.
در مقابل، لاوروف نیز با اشاره به سفر بلینکن به آسیای مرکزی تصریح کرده که واقعیت این است که ما اکنون شاهد افزایش فعالیت‌ها علیه روسیه نه تنها از سوی آمریکایی‌ها، بلکه از سوی اروپایی‌ها و انگلیسی‌ها در کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه در کشورهای مشترک‌المنافع هستیم. آنها پنهان نمی‌کنند که در کشورهای آسیای مرکزی تلاش می‌کنند تا این کشورها را وادار کنند که از حفظ روابط خوب با روسیه دست بکشند. بنابراین غرب به این کشورها پیشنهاد می‌کند بر اساس این اصل که روسیه سقوط خواهد کرد و باید از قبل تصمیم‌گیری شود اقدام کنند.
عدم اجماع بر سر اوکراین در نشست جی۲۰ از آنجا اهمیت دارد که اکنون مدتی است کشورهای غربی مدعی هستند چین در حال یاری رساندن به مسکو بوده و در خصوص ارائه تسلیحات به روسیه در جنگ به پکن هشدار داده‌اند. به همین دلیل وقتی که کشورها بر سر بیانیه پایانی به اجماع نرسیده‌اند، حمایت چین از روسیه آشکارتر می‌شود. در واقع پس از دیدار لاوروف با هیات چینی بود که روسیه اعلام کرد غرب در حال مداخله در امور داخلی سایر کشورهاست و تحمیل رویکردهای یکجانبه و تهدید راه به جایی نخواهد برد. برخی از ناظران معتقدند علت اصلی جدال لفظی بلینکن و لاوروف این بوده که وزیر خارجه آمریکا تلاش داشته به هیات‌های حاضر در نشست فشار بیاورد تا به صورت علنی تهاجم روسیه به اوکراین را محکوم کرده و در صورت ارسال سلاح از سوی چین به روسیه، بر سر تحریم‌ها علیه پکن با غرب همراهی کنند.
از سوی دیگر همان‌طور که روزنامه گاردین گزارش داده، تلاش‌های هند برای خارج کردن موضوع اوکراین از نشست جی ۲۰ نیز تا حدودی با چالش مواجه شد، زیرا سیاستمداران و هیات‌های غربی حضور لاوروف در این نشست را فرصت مناسبی جهت اعمال فشار بر روسیه برای پایان دادن به جنگ اوکراین قلمداد کردند.
در همین رابطه نارندرا مودی نخست‌وزیر هند که کشورش روابط خود با روسیه را حفظ و علنا از محکوم کردن مسکو نیز خودداری کرده است در یک سخنرانی ویدئویی از طرفین خواسته که به جای مساله اوکراین روی نقاط مشترک مانند بحران مالی، تغییرات آب و هوایی، همه‌گیری و تروریسم تمرکز و از موضوعاتی که باعث بروز اختلاف می‌شود خودداری کنند.
گره جنگ در دستان پوتین؟
در واقع موضوع مهم این است که اکنون میان غرب و روسیه نوعی جدال برای یارکشی جهانی بر سر جنگ اوکراین وجود دارد؛ این مساله از آنجا حائز اهمیت است که در قطعنامه اخیر سازمان ملل برای محکوم کردن حمله روسیه به اوکراین، بیش از ۴۰ کشور که عمدتا آفریقایی هستند از محکوم کردن مسکو علنا خودداری کردند.
به همین دلیل در میان دودستگی عمیق میان غرب و کشورهای جنوب، وزیر خارجه آلمان به صراحت اعلام کرد که متاسفانه یکی از اعضای گروه بیست مانع از آن می‌شود که ۱۹ کشور دیگر بر روی مساله اوکراین تمرکز کنند. در همین راستاست که سوال مهم و اصلی این است که سرنوشت جنگ اوکراین که باعث تغییرات ژئوپلیتیکی معنادار در نظام جهانی شده به کجا ختم می‌شود؟ سوالی که پاسخ به آن دشوار بوده و تنها می‌توان گمانه‌زنی‌هایی در مورد آن مطرح کرد.
آن‌طور که مشخص است عملیات ویژه نظامی روسیه که در ابتدا به نظر می‌رسید چند روز یا نهایتا چند هفته ادامه پیدا کند، اکنون وارد اولین سال خود شده است. یعنی جنگ اوکراین امروز به یک جنگ فرسایشی تبدیل شده و کارشناسان معتقدند شکست واضح هر یک از دو طرف فعلا بعید به نظر می‌رسد. بنابراین سناریوی محتمل این است که جنگ طولانی‌تر شده و هر روز از احتمال پایان سریع منازعات کاسته می‌شود. نکته مهم این است که جنگ اوکراین به سرعت ابعادی بین‌المللی به خود گرفته و در طرفین درگیری نیز قدرت‌های هسته‌ای وجود دارند. به همین دلیل برخی ناظران معتقدند هر چند که غربی‌ها در حال تقویت مالی و نظامی اوکراین بوده و تحریم‌های سنگینی را نیز علیه روسیه اعمال کرده‌اند، اما فعلا معادلات به گونه‌ای رقم خورده که بعید به نظر می‌رسد روسیه در کوتاه‌مدت آنچنان ضعیف شود که دیگر قادر به ادامه جنگ نباشد. طبق گزارشی که خبرگزاری الجزیره منتشر کرده، روسیه به دلیل تصرف کریمه و مناطق شرقی اوکراین در سال ۲۰۱۴، از سوی غربی‌ها منزوی شده بود و به همین دلیل برای چنین وضعیتی آمادگی پیدا کرده است. به گفته برخی از تحلیلگران، امروز وضعیت به گونه‌ای رقم می‌خورد که تنها پوتین که جنگ را آغاز کرده، می‌تواند به آن پایان دهد؛ ولی مساله اینجاست که وی فعلا تمایل یا انگیزه‌ای برای این کار ندارد. به گفته مک میلان استاد دانشگاه اکسفورد که با الجزیره گفت‌و‌گو کرده است، رییس‌جمهوری روسیه حیثیت خود را روی این جنگ گذاشته و هر چه زمان بگذرد و تلفات روسیه افزایش یابد، عقب‌نشینی برای او دشوارتر خواهد شد. در این رابطه برخی از کارشناسان با استناد به شکست‌های روسیه در جنگ کریمه در قرن نوزدهم، شکست از ژاپن در سال ۱۹۰۵ و شکست در افغانستان در قرن بیستم معتقدند همان‌طور که چنین وقایعی منجر به تغییرات داخلی وسیع در روسیه شد، عقب‌نشینی و ناکامی در اوکراین نیز ممکن است به سقوط پوتین منجر شود. اما برخی دیگر از تحلیلگران چنین گزینه‌ای را غیرمنطقی می‌دانند، زیرا معتقدند هیچ جایگزینی برای پوتین وجود ندارد و همین موضوع نیز یک پیام واضح برای دورنمای جنگ در اوکراین است.