خطای راهبردی در بودجه‌ریزی

‌بودجه ۱۴۰۲ تقریبا روزهای پایانی خود را در مجلس می‌گذراند و این در حالی است که نگاهی به اعداد و ارقام بودجه این نگرانی را ایجاد می‌کند که کسری بودجه تشدید شود؛ اگرچه مسوولان دولتی اذعان دارند که جایی برای نگرانی وجود ندارد، اما کارشناسان و اقتصاددانان، تحلیل دیگری از وضعیت اقتصاد و بودجه ۱۴۰۲ دارند. محمدصادق الحسینی کارشناس اقتصادی معتقد است: سال آینده کسری بودجه بزرگی را خواهیم داشت؛ البته با فرض ثبات وضع موجود به لحاظ سیاسی، یعنی نه اوضاع خراب شود و نه خوب شود. به گفته وی، در سال آینده تورم ۵۰ درصدی، رشد پایه پولی بین ۴۰ تا ۵۰ درصدی و رشد نقدینگی بالاتر از ۴۰ درصدی را شاهد خواهیم بود. با این متغیرها، سال آینده، سال خوبی به لحاظ اقتصادی نیست.
به گزارش خبرآنلاین، محمدصادق الحسینی کارشناس اقتصادی در پاسخ به این سوال که آیا بودجه به نفع مردم نوشته شده یا به نفع دولت بیان کرد: در ظاهر ممکن است این‌طور به نظر آید که اگر حامل‌های انرژی گران شود و یا اینکه یارانه نقدی پرداخت شود، به ضرر مردم است. در حالی که این‌گونه نیست. ۷۰ درصد مردم سود و ۳۰ درصد زیان می‌کنند. ولی تورم به شدت کاهش پیدا می‌کند و کل مردم سود می‌برند. بر این اساس، این سوال را باید این‌گونه بپرسیم که اثرات اقتصادی لایحه بودجه چیست.
به گفته وی، از منظر درآمدی در بودجه امسال نسبت به قانون بودجه سال گذشته ۴۲ درصد رشد داشتیم، اما نسبت به عملکرد و پیش‌بینی تا پایان سال، ۵۵ درصد رشد داریم. برای مثال، در حوزه واگذاری دارایی‌های سرمایه‌ای نسبت به قانون بودجه ۳۷ درصد رشد داشته‌ایم، اما نسبت به عملکرد از حدود ۹۰ درصد رشد برخوردار بوده‌ایم. این یعنی خیلی از ارقام درآمدی بودجه بیش‌برآورد شده و محقق نمی‌شود و برخی از اقلام هزینه‌ای هم کم‌برآورد شده است. برای مثال، هزینه خرید تضمینی گندم کم‌برآورد شده و به طور طبیعی بیشتر از این مقدار خواهد بود. از سوی دیگر، کمک به تامین‌اجتماعی کم‌برآورد شده و حتما بیشتر از این مقداری خواهد بود که در بودجه آمده است. در این میان، درآمد مالیات و گمرک در بودجه ۱۴۰۲ تقریبا ۸۳۰ هزار میلیارد تومان است. ما به این بخش در اقتصاد درآمد می‌گوییم و بقیه درآمدها، فروش اموال است؛ حالا یا نفت فروختیم یا شرکت و زمین فروختیم و یا اوراق فروخته‌ایم؛ این درآمد دولت است. در نتیجه کسری بودجه ساختاری را که بخواهیم حساب کنیم، باید کل هزینه‌های دولت را منهای درآمدهای دولت در نظر بگیرید؛ نه فروش اموال و… اگر کل هزینه‌ها را منهای درآمدهای دولت کنیم، به کسری ساختاری تقریبا ۲ هزار‌هزار میلیارد تومانی می‌رسیم.
این کارشناس اقتصادی ادامه داد: از ۲ هزار‌هزار میلیارد تومانی که کسری ساختاری بودجه است، حدود ۶۰۰ هزار میلیارد تومان با فروش نفت جبران می‌شود. همچنین ۱۰۸ هزار میلیارد تومان از فروش اموال منقول و غیرمنقول، ۱۰۶ هزار میلیارد تومان از محل واگذاری شرکت‌های دولتی، ۱۸۵ هزار میلیارد تومان از طریق استقراض، ۱۵۵ هزار میلیارد تومان هم از سایر منابع و بقیه هم در تبصره ۱۴ پوشش داده می‌شود. با این حساب، یک کسری بودجه ساختاری تقریبا ۲ هزار‌هزار میلیارد تومانی داریم.
به باور الحسینی، ما یک کسری تامین مالی هم داریم. منابع و مصارف بودجه باید با یکدیگر همخوانی داشته باشد و هزینه‌ها و درآمدها یکسان باشد. اما نکته اینجاست که به دلیل اینکه درآمدها بیش‌برآورد و هزینه‌ها کم‌برآورد شده، از اینجا کسری ایجاد می‌شود که از اعدادی چون ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار میلیارد تومان صحبت می‌شود. یعنی ما بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار میلیارد تومان کم‌برآورد و بیش‌برآورد کرده‌ایم. برای مثال، فروش نفت را بیش‌برآورد کرده‌ایم. در بودجه پیش‌بینی شده که با نفت ۷۰ دلاری، ۴/۱ میلیون بشکه نفت در روز فروخته شود. معلوم است که این عدد محقق نمی‌شود. برای جبران این کسری، یا باید نرخ ارز را از ۲۳ هزار و ۵۰۰ تومان یا ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی که پیش‌بینی شده، بالاتر و روی نرخ ارز آزاد ببرند، یا اینکه باید روی افزایش بقیه درآمدها و کاهش هزینه‌ها بروند. این در حالی است که هزینه‌ها به طور معمول خیلی چسبنده و کاهش آن خیلی سخت است.
وی در خصوص عدم تناسب هزینه‌های بودجه‌ای دولت با میزان افزایش حقوق‌ها نیز گفت: هزینه دولت‌ها در عمل باید به اندازه تورم افزایش پیدا کند. اگر قرار است درآمد کارمند دولت را ۲۰ درصد افزایش دهید، چرا بقیه هزینه‌ها ۴۰ درصد افزایش پیدا کرده است. بودجه‌نویسی ما در ایران ایراد دارد و ما درست بودجه نمی‌نویسیم. طبق اصل افشای همه درآمدها به قیمت واقعی و عدم تهاتر، ما باید درآمد ناشی از حامل‌های انرژی را در بودجه واقعی ثبت کنیم و مابه‌التفاوت آن را یارانه بدهیم. اگر درآمد ناشی از حامل‌های انرژی را واقعی ثبت کنیم، یعنی به قیمتی می‌رسد که نرخ، آزاد شود، یا به قیمتی که می‌توانیم در خارج بفروشیم. چون در شدیدترین تحریم‌ها هم فروش حامل‌های انرژی خیلی راحت‌تر از فروش نفت است.
ارقام یارانه پنهان در بودجه
الحسینی تصریح کرد: عدد یارانه پنهان با توجه به افزایش قیمت حامل‌های انرژی در جهان، حدود ۵ هزار و ۵۰۰ هزار میلیارد تومان می‌شود. ما ۵ هزار و ۵۰۰ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان می‌دهیم. در بودجه ۱۴۰۲ نسبت به بودجه ۱۴۰۱ در حدود ۱۲۰ درصد یارانه‌های پنهان افزایش پیدا کرده است. چون قیمت‌های جهانی حامل‌های انرژی افزایش پیدا کرده است. از سوی دیگر، هزینه‌های عمومی دولت ۴۶ درصد و بودجه شرکت‌های دولتی ۴۰ درصد افزایش یافته است. کل بودجه با تبصره ۱۴ در حدود ۳۰ درصد رشد داشته و حقوق کارمندان ۲۰ درصد تغییر کرده است. این اعداد و ارقام نشان می‌دهد که زور دولت فقط به کارمندان می‌رسد. من نمی‌گویم که حقوق کارمندان باید چقدر افزایش پیدا کند، ولی هر چقدر حقوق کارمندان را افزایش می‌دهیم، بقیه هزینه‌ها هم همان‌قدر باید افزایش یابد. برای چه حقوق کارمندان ۲۰ درصد افزایش یافته، اما یارانه پنهان ۱۲۰ درصد!؟ این یارانه می‌تواند آشکار شود. ۵ هزار و ۵۰۰ هزار میلیارد تومان اگر بر ۸۰ میلیون ایرانی تقسیم شود، می‌دانید چه رقم بزرگی می‌شود؟
وی افزود: همه این عدد را به مردم که نباید بدهیم؛ ۷۰ درصد را باید به آنها بدهیم، اما نفری حدود ۴ میلیون تومان در ماه می‌شود. مردم راضی‌ترند که ماهانه ۴ میلیون تومان به آنها بدهید که تازه تورم هم کاهش پیدا می‌کند، چون کسری بودجه دولت را کم می‌کند. آن ۳۰ درصدی هم که برای دولت است، کسری بودجه دولت را کامل پوشش می‌دهد. ۳۰ درصد در حدود یک هزار و ۷۰۰ هزار میلیارد تومان می‌شود. این‌گونه ما از یک طرف به مردم پول داده‌ایم و از طرف دیگر، موتورهای خلق پول را خاموش کرده‌ایم، چون موتور اصلی خلق پول در ایران، کسری بودجه دولت است. در نتیجه تورم سال آینده خیلی کاهش پیدا می‌کند. همان‌طور که در بقیه کشورهای دنیا این اتفاق افتاده و به این سمت رفتند.
وی تصریح کرد: دولت درک درستی از مناسبات اقتصادی ندارد و فکر می‌کند یارانه نقدی باعث ایجاد تورم می‌شود. این نگاه اشتباه است؛ هم به لحاظ تئوریک و هم به لحاظ تجربی. شما به سال ۸۹ نگاه کنید که یارانه نقدی پرداخت شد. ۱۲ ماه قبل و ۱۲ ماه بعد یارانه نقدی را نگاه کنید. تورم نقطه به نقطه نه‌تنها افزایشی نیست، بلکه کاهشی است. به اعتقاد من، از بعد از مسکن‌مهر، نرخ تورم افزایشی شد. ذهنی که مسلح و آماده نیست و مسائل را درک نکرده، هر که هر چه به او بگوید، قبول می‌کند. متوجه نیستند که حجم پول ثابت است و پول را برای مثال، از فردی که خودروی شاسی‌بلند دارد، می‌گیرند و به فردی می‌دهند که خودرو ندارد. حجم پول ثابت است و دولت پولی این وسط نمی‌گذارد. اما پیچاندن ماجرا، فهم سیاستگذار را دچار مشکل می‌کند. در این شرایط، سیاستگذار می‌ایستد و می‌گذارد این‌قدر اوضاع خراب شود که دیگر هیچ راهی نداشته باشد تا در نهایت به سمتی می‌رود که بنزین و گازوییل وارد کند. اما به دلیل اینکه ارز ندارد، مجبور می‌شود قیمت‌ها را بالا ببرد. قیمت‌ها را هم که بالا می‌برند، می‌گویند نئولیبرال‌ها، قیمت‌ها را بالا برده‌اند. اصلا آزادسازی قیمت‌ها در ایران سیاست نیست؛ اجبار شده است. هرگاه دولت مجبور شود، این کار را می‌کند. یعنی هیچ برنامه‌ای ندارد و هیچ سیاستگذاری‌ای نیست.
این کارشناس در خصوص میزان تحقق درآمدهای مالیاتی بودجه نیز گفت: یک کار خوبی که در بودجه شده است، این است که مالیات بر عملکرد را ۷ درصد کاهش داده‌اند. ما باید مداوم به سمت کاهش مالیات بر شرکت‌ها (مالیات بر تولید) برویم تا کسانی که غیررسمی کار می‌کنند، کار خود را رسمی کنند و این‌گونه بخش غیررسمی اقتصاد کوچک می‌شود. از سوی دیگر، مالیات بر اشخاص باید افزایش یابد. بزرگ‌ترین کاری که الان می‌شد انجام داد، این بود که به سمت مالیات بر مجموع درآمد اشخاص برویم. در همه جای دنیا همین اتفاق افتاده است، در ایران هم می‌شود اجرا کرد، اما ذی‌نفعان گسترده دارد.
وی ادامه داد: در خصوص پایه‌های مالیاتی باید گفت هر چند که نرخ را برای مالیات بر عملکرد کاهش داده‌اند، اما رشد ۷۴ درصدی نسبت به عملکرد ۱۴۰۱ در مالیات بر اشخاص حقوقی داریم. رشد ۳۹ درصدی بر مالیات بر درآمد نیز اتفاق افتاده است. مالیات بر درآمدی که در بودجه است، مالیات بر اصناف است. همچنین رشد ۱۳۳ درصدی در حوزه مالیات بر ثروت داریم که البته عدد خیلی کوچکی است. در کل مالیات‌های مستقیم ۶۶ درصد نسبت به عملکرد و ۸۴ درصد نسبت به قانون بودجه ۱۴۰۱ زیاد شده است. مالیات‌های غیرمستقیم نیز ۶۱ درصد نسبت به عملکرد زیاد شده که به نظر می‌رسد این عدد بیشتر می‌شود، چراکه مالیات بر ارزش‌افزوده متناسب با تورم بالا می‌رود و تورم خیلی بیشتر از ۳۳ درصد است. در نتیجه در این بخش، درآمدهای مالیاتی افزایش خواهد داشت. در کل، به لحاظ مالیاتی اگر تبصره ۱۴ را در نظر بگیریم، تقریبا حدود ۲۲، ۲۳ درصد بودجه از مالیات تامین می‌شود و بقیه بودجه عملا همان کسری بودجه ساختاری می‌شود.
وی تاکید کرد: در ایران اصول بودجه‌ریزی رعایت نمی‌شود. درآمد حامل‌های انرژی را درست در بودجه ثبت نکردیم و یارانه‌ها به درستی ثبت نشده است. همیشه بازی‌ها مختلف درآورده‌ایم و هیچگاه دنبال اصلاح ساختاری واقعی بودجه نبوده‌ایم.