راه باریک صلح در یمن

گروه بین‌الملل- محمدرضا ستاری- همزمان با توافق آتش‌بس و مذاکرات میان عربستان سعودی و حوثی‌ها، روز شنبه دومین گروه از اسرای یمنی نیز آزاد شدند. در همین راستا شبکه المسیره به نقل از محمد عبدالسلام سخنگوی گروه انصارالله گزارش داده که دور نهایی مذاکرات با هیات عربستان با حضور میانجیگر عمانی در صنعا به پایان رسیده و فضای مذاکرات مثبت و جدی بود. عبدالسلام همچنین تاکید کرده که بر ادامه حفظ فضاهای آرام کنونی شامل آتش‌بس و نیز حفظ ارتباطات به قوت خود توافق کردیم.
به گفته سخنگوی انصارالله، ما وارد مذاکراتی بسیار دشوار و متعدد شدیم و مسائل سخت و مرتبط با هم در پرونده‌های انسانی، نظامی و سیاسی را بررسی کردیم و در برخی پرونده‌ها پیشرفت‌هایی را به دست آوردیم.
حمله نظامی عربستان سعودی به یمن که به یک فاجعه تمام‌عیار انسانی در این کشور منجر شد در حالی انجام شد که به گفته کارشناسان، یمن را به عنوان نمادی از شکوفایی و غنای فرهنگی در شبه‌جزیره عربستان به نمادی از یک تراژدی ملتی درگیر جنگ داخلی و خارجی تبدیل کرده است.
بهار عربی در سال ۲۰۱۱ موجی از خیزش‌های مردمی را به همراه داشت که نشانه آشکاری از نقض وضعیت قدیمی در یمن بود.
اما ریشه‌های این درگیری به تصمیم حیاتی رییس‌جمهور عبدالله صالح بازمی‌گردد که در جریان حمله به عراق، از نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات‌متحده طرفداری کرد. در واقع این تصمیم شوم او بود که راه را برای ظهور یک انقلاب تمام‌عیار و در نهایت جنگ داخلی و حمله عربستان به یمن باز کرد. پس از سرنگونی علی عبدالله صالح و به واسطه میراثی که حکومت وی بر جا گذاشته بود، حوثی‌ها به عنوان گروهی از مردم یمن که سال‌ها مورد تبعیض و بی‌توجهی دولت قرار گرفته بودند، خواستار مشارکت در حکومت جدید شدند. البته آنها جزو اولین گروه‌هایی بودند که پس از سال‌ها سرکوب، صدای اعتراض خود را علیه فساد دولت صالح به خصوص در شمال یمن بلند کرده بودند. چنین موضوعی برخلاف بسیاری از تحلیل‌ها طبیعی نیز به نظر می‌رسید، چرا که حوثی‌های یمن تقریبا ۳۰ درصد از جمعیت این کشور را تشکیل داده و نسبت دادن آنها به عنوان یک گروه شبه‌نظامی نمی‌تواند ریشه در واقعیت داشته باشد.
شروع یک فاجعه
طبق گزارشی که اخیرا سایت ژئوپلیتیک منتشر کرده، با گذشت زمان پای بازیگران دیگری نیز به مناقشات داخلی یمن پس از انقلاب باز شد. در همین رابطه در سال ۲۰۱۴، حوثی‌ها توانستند کنترل صنعا به عنوان پایتخت یمن را به دست گرفته و حکومتی به موازات دولت عبد ربه منصور ‌هادی که بازمانده از حکومت قبلی و مورد حمایت عربستان بود را تشکیل دهند. چنین اتفاقی باعث شد تا سعودی‌ها یک حمله نظامی وحشیانه علیه حوثی‌ها را تدارک ببینند؛ حمله‌ای که به نظر ریاض می‌توانست به سرعت کار حوثی‌ها در صنعا را تمام کند؛ اما برخلاف این تحلیل حوثی‌ها با مقاومت خود معادلات را تغییر دادند. به این ترتیب بود که یک جنگ نیابتی بزرگ در یمن شکل گرفت که حاصل آن در طول ۹ سال گذشته کشته شدن ده‌ها هزار یمنی و وابستگی ۸۰ درصد از مردم این کشور به کمک‌های بشردوستانه شد.
به موازات این اتفاق بود که پس از یک فاجعه انسانی ویرانگر، جامعه بین‌المللی همراه با سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه ۲۲۱۶، پیشنهاد کردند که حوثی‌ها با خروج از صنعا، مناطق تحت کنترلشان را حفظ کرده و یک آتش‌بس فراگیر در یمن ایجاد شود؛ امری که کارایی و نتیجه خاصی در پایان دادن به درگیری‌ها در یمن نداشت. در همین رابطه و در اسفند ماه سال گذشته شاهد یک تغییر جهت تاریخی در منطقه به نام توافق عادی‌سازی روابط میان ایران و عربستان با میانجیگیری چین بودیم که بسیاری از کارشناسان معتقدند یکی از دلایل اصلی موفقیت‌آمیز بودن مذاکرات صلح میان ریاض و حوثی‌ها به همین توافق میان ایران و عربستان بازمی‌گردد. در همین رابطه یکشنبه هفته قبل نمایندگان عربستان سعودی و حوثی‌ها (انصارالله یمن) در صنعا با میانجیگری عمان گرد هم آمدند تا در مورد پایان درگیری مذاکره کنند. حوثی‌ها خواسته‌های متعددی از جمله توقف کامل تجاوز، رفع محاصره زمینی و هوایی، پرداخت حقوق به یمنی‌های منطقه شمال از محل درآمد نفتی و خروج کامل نیروهای خارجی از یمن را ارائه کرده‌اند. در مقابل و با توجه به حملات گسترده موشکی و پهپادی حوثی‌ها به تاسیسات نفتی و استراتژیک عربستان در طول سال‌های جنگ، موضوع اصلی سعودی‌ها در این مذاکرات تضمین امنیت بود. علاوه بر این مقابله حوثی‌ها با عربستان و حملات آنها به داخل خاک این کشور باعث شد تا ریاض به ضرورت پایان دادن به جنگ از طریق گفت‌وگوهای صلح‌آمیز و نه حملات هوایی پی ببرد.
آیا مذاکرات صلح پایدار خواهد بود؟
برای درک اینکه مذاکرات صلح چقدر پایدار خواهد بود، بررسی روند مذاکرات ضروری است. مرحله اولیه این مذاکرات شامل امضای پیش‌نویس توافقنامه بین طرفین به مدت شش ماه برای ایجاد اعتماد است. پس از آن، یک دوره مذاکره برای مدیریت مرحله انتقالی به مدت سه ماه ادامه خواهد داشت که انتظار می‌رود دو سال طول بکشد. در این مدت، طرفین در مورد یک راه‌حل نهایی مذاکره خواهند کرد که به صلحی عملی و طولانی‌مدت منجر شود.
با این حال در شرایطی که بسیاری از ناظران مذاکرات اخیر را یک پیشرفت مهم جهت پایان یافتن یک دهه جنگ در یمن تلقی می‌کنند، اما در عین حال هنوز در مورد پایدار ماندن این مذاکرات صلح تردیدهایی نیز وجود دارد. یکی از نگرانی‌ها این است که عربستان سعودی خود یکی از محورهای وقوع جنگ در یمن است. از سوی دیگر سازمان‌های بین‌المللی نیز هیچ‌گونه وجهه قانونی برای حوثی‌ها قائل نیستند. به همین دلیل است که آتش‌بس فعلی آسیب‌پذیر خواهد بود، چرا که اتفاقات پیش‌بینی‌نشده مانند تضعیف رابطه ایران و عربستان ممکن است بار دیگر آتش درگیری‌ها را شعله‌ور کند. در واقع به گفته بسیاری از کارشناسان موفقیت گفت‌و‌گوهای صلح در یمن به نقش دیپلماتیک ایران و عربستان بسیار وابسته است و هرگونه اصطکاک میان این دو کشور قطعا بر مذاکرات تاثیر خواهد داشت.
از طرف دیگر هر چند که ایالات‌متحده نیز به صورت ضمنی از آتش‌بس میان عربستان و حوثی‌ها استقبال کرده، اما در طول سال‌های گذشته با حمایت از عربستان، نقش خود را به عنوان میانجی صلح زیر سوال برده است. به همین دلیل است که چین از چنین خلئی به بهترین شکل برای میانجیگری و حل اختلافات در منطقه استفاده کرد؛ امری که برای چین بازی دو سر برد محسوب می‌شود، زیرا پکن سرمایه‌گذاری عظیم و رو به رشدی در بخش‌های مختلف عربستان به خصوص در زمینه انرژی دارد که نشان می‌دهد هرگونه خصومت در منطقه می‌تواند اهداف و آینده اقتصادی آن را تهدید کند.
از سوی دیگر هر چند به نظر می‌رسد روند صلح با کمک و همراهی بازیگران داخلی و خارجی حرکتی به سمت جلو دارد، اما همچنان در مورد شراکت حوثی‌ها در روند انتقالی قدرت تردیدهایی وجود دارد. در این میان نکته قابل توجه دیگر وجود نیروهای شورای انتقالی جنوب (STCF) است که توسط امارات متحده عربی تامین مالی می‌شود. به گفته برخی تحلیلگران در صورتی که در طول فرآیند انتقال به آنها توجه لازم نشود، آنها به صورت بالقوه می‌توانند تهدیدی برای ثبات آتش‌بس و صلح در یمن باشند.
نکته مهم دیگر نیز این است که از آنجا که شهروندان یمنی بیشترین آسیب را از جنگ دیده‌اند، توجه به خواست و صدای آنها در مذاکرات صلح اهمیت زیادی دارد. با این حال فعلا از دل مذاکرات چنین چیزی مشاهده نمی‌شود که خود ابهاماتی جدی در خصوص پایدار ماندن صلح را ایجاد می‌کند.
به همین دلیل دستیابی به هدف صلح به چیزی بیش از مشارکت طرف‌های درگیر نیاز دارد. همچنین نیازمند حمایت و تشویق کل خاورمیانه برای کمک به بازسازی روابط از هم پاشیده است. لذا اگر این مولفه‌ها در دستور کار قرار بگیرند، امیدهایی جدی برای خاتمه تنش‌ها و آینده‌ای روشن‌تر برای مردم یمن ایجاد می‌شود.