مناقشه آذربایجان با ارمنستان تا چه میزان جدی است؟

دکتر صلاح‌الدین هرسنی*
مناقشه قره‌باغ در سال‌های مختلف باعث درگیری بین آذربایجان و ارمنستان شده است. آخرین مناقشه مربوط به سال ۲۰۲۰ بوده که به واسطه جنگ ۴۴روزه ایروان و باکو و به دلایلی چون روابط منازعه‌آمیز طرف‌های درگیر، تداوم رقابت‌های ژئوپلیتیک و رویکردهای متضاد بازیگران منطقه‌ای، اتخاذ آتش‌بس یعنی ترک موقت مخاصمه به جای صلح دائم، ورود بازیگران نیابتی مانند ترکیه متعلق به جبهه آذربایجان و ورود روسیه به جبهه ارمنستان، کنار گذاشتن ایران از طرح‌های آتش‌بس و صلح در منطقه و فقدان تدارک طرح و اصول حقوقی برای حل بحران، آذربایجان توانست بخشی از قره‌باغ و ۷ ناحیه اطراف آن را تحت کنترل خود درآورد. در شرایط حاضر نیز اعلام مواضع نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان به مناسبت تصویب اعلامیه استقلال قره‌باغ کوهستانی زخم کهنه قره‌باغ دوباره سر باز کرده است، چراکه در پاسخ به این اعلام مواضع نیکول پاشینیان، الهام علی‌اف رییس‌جمهوری آذربایجان قویا اعلام کرده که اظهارات پاشینیان به جهت آنکه یک دستکاری سیاسی جعلی و دروغین است، در تضاد با مواضع قبلی وی بوده و مواضع جدید او به مثابه ضربه‌ای جدی به روند صلح سال ۲۰۲۰ است. به این ترتیب و با پاسخ متقابلی که از سوی علی‌اف در قبال مواضع پاشینیان داده شده است، می‌توان گفت که دو کشور به‌رغم صلح نیم‌بند در پایان مناقشه ۲۰۲۰ در شروع و آغاز یک بحران قرار گرفته‌‌اند. اینکه آذربایجان قصد تحریک ارمنستان را به واسطه جمع‌آوری نیرو در مرز‌های ارمنستان دارد و کاروان نظامی آذربایجان نیز به حوالی مرز‌های ارمنستان در حال پیشروی هستند، همگی دلالت بر آن دارند که اظهارات پاشینیان با مذاق و مزاج علی‌اف سازگار نبوده و آذربایجان به جهت مستظهر بودن به حمایت ترکیه به عنوان برادر بزرگ‌تر نیاز و با نیم‌نگاهی به تل‌آویو قصد توسعه بحران را دارد و قرار نیست از کوبیدن بر طبل جنگ عقب‌نشینی کند. به این ترتیب با تحرکاتی که از سوی آذربایجان در حوالی مرز‌های ارمنستان انجام شده، حمله آذربایجان منتفی نیست و همین سبب شده ارمنستان نیز بخواهد یگان‌های یکم، دوم، سوم و چهارم نظامی خود در مرزهای متعارف با آذربایجان را فعالانه تقویت کند.
البته اعلام مواضع آذربایجان و تجهیز یگان‌های دفاعی ارمنستان همه اسباب و علل مناقشه جدید آذربایجان با ارمنستان نیست. این مناقشه جدید تا میزانی متاثر از موضوع امنیت و حمایت از حقوق ارامنه قره‌باغ است که به‌زعم نیکول پاشینیان حل‌نشده باقی مانده است و می‌تواند همچون آتشی زیر خاکستر باشد. ضمن آنکه رزمایش جدید ارمنستان و آمریکا تحت عنوان «شریک عقاب ۲۰۲۳» آن هم در چارچوب آماده‌سازی برای شرکت در عملیات‌های صلح‌بانی بین‌المللی، دستمایه مخالفت روسیه شده است. در این ارتباط، سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه در نشست جی۲۰ با اظهار تاسف نسبت به رزمایش برنامه‌ریزی‌‌شده آمریکا و ارمنستان‌ گفت: «تلاش‌های ناتو برای نفوذ در این منطقه نتیجه خوبی نخواهد داشت. ما هیچ خروجی خوبی در این نمی‌بینیم که یک کشور متخاصم ناتو سعی دارد در قفقاز جنوبی نفوذ کند. فکر نمی‌کنم این برای هیچ‌کس خوب باشد؛ از جمله ارمنستان. از این تصمیم رهبری ارمنستان متاسفم.» از سوی دیگر ارمنستان اعلام کرده تمامیت ارضی آذربایجان را به رسمیت می‌شناسد و قره‌باغ را به عنوان بخشی از آذربایجان می‌پذیرد، اما روسیه که در مقابل می‌خواهد امنیت ارمنستان را به خود وابسته کند و نمی‌خواهد امنیت ارامنه را تضمین کند، خود زمینه را برای یک جنگ پرشدت دیگر همچون جنگ‌های دیگر آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه کوهستانی ناگورنو قره‌باغ فراهم می‌کند. به نظر هم نمی‌رسد مسامحه و تلاش رو به انحلال «گروه مینسک» و التزام به موافقت و پروتکل‌های نشست بروکسل بتواند از ورود ایروان و باکو به یک جنگ پرتنش جلوگیری کند.
* کارشناس مسائل بین‌الملل