آسیب‌های قراردادهای آتی در بورس

معاملات اوراق آتی سبد سهام در بازار یک‌طرفه می‌تواند با اخذ موقعیت خرید و فروش از سوی همه متقاضیان و عدم اتخاذ موقعیت معکوس در برابر وضعیت موجود از سوی بازار روبه‌رو شود. علی تاج‌بر عضو هیات‌مدیره کانون کارگزاران در گفت‌وگو با فارس پیرامون مزایا و معایب قراردادهای آتی سبد سهام در بورس گفت: در روز یکشنبه این هفته از ابزار معاملاتی قراردادهای آتی سبد سهام توسط شرکت بورس اوراق بهادار تهران رونمایی شد. مشابه این ابزارها در بازارهای مالی بین‌المللی را می‌توان معاملات مشتقه شاخص بورس به عنوان یکی از ابزارهای مترقی و پرمعامله این بازارها عنوان کرد، اما از آنجا که در سررسید امکان تحویل فیزیکی دارایی پایه تقریباً وجود ندارد، این ابزار مورد تایید کمیته فقهی قرار نگرفت و در نتیجه ابزار قرار‌دادهای آتی سبد سهام طراحی و به تایید کمیته فقهی رسید. علی تاج‌بر با بیان اینکه ورود ابزار مالی قراردادهای آتی سبد سهام به بازار سرمایه را باید به فال نیک گرفت، افزود: اینکه این ابزار با هزینه معاملات پایین و اهرم مالی بالا در وضعیت‌های مختلف بازار می‌تواند سود‌آور باشد و به سرمایه‌گذار و سبد‌گردان‌ها امکان اخذ استراتژی‌های مختلف سرمایه‌گذاری را می‌دهد، از مزایای آن به شمار می‌رود. به گفته وی مزایای به کار‌گیری ابزارهای مشتقه به ویژه اوراق آتی سبد سهام مورد اتفاق همه فعالان بازار سهام بوده و قدر مسلم ورود این ابزارها به بازار سرمایه گام مهمی برای توسعه این بازار است، اما اقدام شرکت بورس در طراحی سازوکار و معرفی این ابزار نیازمند تمهیدات مکمل است تا شاهد رونق این ابزار باشیم‌. این مقام مسوول بلوغ ابزار مالی اوراق آتی سبد سهام در بازار سرمایه را مستلزم اقدام‌های عدیده متولیان بازار سهام عنوان کرد و افزود: توسعه این ابزار توسط کارگزاران، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و رسانه‌های بازار سرمایه انجام می‌شود، در حالی که هم اکنون سازوکار این ابزارها برای برخی نهادها مبهم بوده و متولیان بازار باید در معرفی و آموزش آن اهتمام بیشتری داشته باشند. از این رو نباید این شناخت به معرفی صرف در همایش‌ها منحصر و در گروه‌های کوچک‌تر و هدفمند انجام شود. کارشناس بازار سرمایه با بیان اینکه بازار سرمایه به شدت تحت تاثیر ریسک سیستماتیک قرار گرفته و سهم این ریسک در روند حرکتی شاخص کل بورس هم‌اکنون فراتر از استانداردهاست، افزود: این موضوع منجر به همگرایی تصمیم‌ها در بازار و صنایع مختلف شده، به طوری که طی ماه‌های اخیر همواره مثبت یا منفی بودن یکپارچه بازار سرمایه را در پی داشته است. تاج‌بر افزود: این مشکل منجر به عدم رونق معاملات اوراق آتی سهام در گذشته شد و در عین حال ابزار اختیار فروش تبعی نیز بدون همراهی ناشران نمی‌توانست امکان رونق مقطعی را داشته باشد. بر این اساس معاملات اوراق آتی سبد سهام نیز ممکن است با این مشکل مواجه شود، به طوری که با اخذ موقعیت خرید و فروش از سوی همه متقاضیان و عدم اتخاذ موقعیت معکوس در برابر وضعیت موجود از سوی بازار روبه‌رو شود. به باور وی رفع این معضل نیازمند مشارکت صندوق‌های سرمایه‌گذاری و صندوق‌های تثبیت و توسعه بازار سرمایه خواهد بود. تعریف بازارگردان برای معاملات اوراق آتی سبد سهام فراهم نیست، اما وقتی غالب پیش‌بینی‌ها در بازار مبنی بر خوب نبودن دورنمای بازار است، به طور طبیعی جریان حرکت معامله‌گران به سمت اخذ موقعیت فروش خواهد بود، از این رو باید رویه‌ای که خلاف این تفکر را بتواند در بازار به جلو براند وجود داشته باشد. عضو هیات‌مدیره کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار تشریک همه اشخاص ذی‌ربط در توسعه ابزار مالی قرار‌داد آتی سبد سهام را تاکید کرد و گفت: رونق این ابزار مستلزم همکاری بهتر کانون‌ها، نهادهای مالی و شرکت‌های نرم‌افزاری است این در حالی است که توسعه هر نهاد یا ابزار مالی مستلزم مشارکت تمام ارکان و ذی‌نفعان بازار سرمایه است. وی ادامه داد: هر ابزاری از جمله صندوق‌های سرمایه‌گذاری که در بازار رونق یافته ناشی از مشارکت تامین سرمایه‌ها و کارگزاری‌ها و مشاور سرمایه‌گذاری‌ها بوده است. در حال حاضر برای معاملات اوراق آتی سبد سهام از سوی صندوق‌ها، اتخاذ موقعیت خرید تا سقف یک درصد دارایی‌ها تعیین شده است، در حالی که هنوز مدیران سرمایه‌گذاری صندوق‌ها این ابزارها را به طور کامل نمی‌شناسند. این مقام مسوول برگزاری همایش‌های هدفمند در مقیاس‌های کوچک یا برگزاری کارگاه‌های کوچک برای معرفی این ابزارها را مفید دانست و گفت: برگزاری صرف یک همایش کلی و بدون حضور و مشارکت همه بازیگران بازار کارکردی ندارد. کارشناس بازار سرمایه در برابر این پرسش که تا چه حد اعتراض شرکت‌های داده‌پردازی تحت نظارت سازمان بورس مبنی بر بی‌اطلاعی از راه‌اندازی اوراق آتی سبد سهام و ایجاد انحصار برای تنها یک شرکت پردازش داده، OMS متعلق به یکی از اعضای هیات‌مدیره بورس تهران است گفت: در بازار‌یابی سه اصل استراتژیک شامل رهبر بازار، رقیب و چریک تعریف می‌شود، به طور مثال در بازار دو شرکت تاکسی اینترنتی، بازاریاب چریک با شناسایی خلأ‌ها اقدام به به کارگیری تاکسی‌های لوکس در این کسب و کار می‌کند که دو شرکت مذکور از آن برخوردار نیستند. تاج‌بر تصریح کرد: در حال حاضر شرکت‌های پردازش داده یا OMS‌ها عنوان می‌کنند که برای مشارکت در معاملات این ابزار به آنها اطلاعی داده نشده در حالی که با توجه به هزینه بالای IT و به صرفه نبودن ریسک موجود، همواره ترجیح می‌دهند در ابتدا تماشاگر وضعیت موجود باشند و سپس با ارزیابی ریسک موجود وارد بازار مذکور شوند. وی در خاتمه گفت: تجربه‌های گذشته برای اوراق تبعی، آپشن و آتی سهام نشان داد که هزینه معاملات این ابزارها کفاف پوشش هزینه‌های شرکت‌های تامین سرمایه و کارگزاری‌ها را نمی‌دهد، بنابراین با توجه به سه برابر شدن هزینه‌های زیر‌ساخت و IT ترجیح می‌دهند که چشم بسته وارد هر بازاری نشوند.