چرا روسیه علیه تمامیت ارضی ایران موضع‌گیری می‌کند؟

عبدالرضا فرجی‌راد*
هنگامی که بار نخست یعنی در تیر ماه امسال روسیه در نشست با کشورهای عربی، یک بیانیه علیه تمامیت ارضی ایران منتشر کرد، هر چند در داخل موضع‌گیری‌هایی در این خصوص به عمل آمد، اما در نهایت از آن عبور شد.

دفعه دوم وقتی چنین اتفاقی می‌افتد، آن هم در نشستی که چهارشنبه گذشته در مراکش برگزار شده، نشان می‌دهد نزدیکی و حمایتی که ایران در طول دو سال گذشته در جنگ اوکراین به نفع روسیه داشته به هیچ عنوان از سوی مسکو مورد توجه قرار نگرفته است.
با توجه به حمایت ما از روسیه در جنگ اوکراین، علاوه بر افکار عمومی، دولتمردان ما نیز انتظار نداشتند روسیه دوباره چنین مواضعی علیه ایران اتخاذ کند. به همین دلیل است که اکنون باید برای مسوولان کشور مشخص شده باشد که نباید تمام تخم‌مرغ‌های خود را در عرصه سیاست خارجی در سبد روسیه و چین قرار دهیم. این کشورها به صورت طبیعی اولویت خود را بر مبنای منافع ملی‌شان قرار می‌دهند. این در حالی است که دولتمردان ما به ‌رغم تمامی صحبت‌هایی که مطرح شده، نتوانسته‌اند تراز تجاری ایران را با روسیه به خصوص در طول دو سال اخیر افزایش دهند.
تراز تجاری ایران با روسیه در شرایطی رقمی ناچیز است که امارات در طول دو سال گذشته علاوه بر افزایش قابل ملاحظه همکاری‌های اقتصادی، نقش قابل‌توجهی را در دور زدن تحریم‌های روسیه ایفا کرده و تبدیل به مهم‌ترین شریک اقتصادی مسکو در جهان عرب شده است. از سوی دیگر شاهد هستیم که روسیه و عربستان هر دو در قالب اوپک‌پلاس در حال همکاری نزدیک بوده و روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت را تولید و به بازار جهانی عرضه می‌کنند. بنابراین شواهد نشان می‌دهد منافع روسیه با امارات و عربستان در شرایطی گره خورده که این دو کشور از متحدان اصلی ایالات‌متحده در خلیج‌فارس نیز محسوب می‌شوند.
لذا بحث‌هایی که سال‌هاست در ایران مطرح می‌شود مبنی بر اینکه نمی‌شود به روسیه اعتماد کرد در حال جا افتادن است. روس‌ها در طول دهه‌های گذشته چه از زمان جنگ تحمیلی که ۸۰ درصد از تسلیحات عراق را تامین می‌کردند و چه در بحث رای موافق به قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران و همچنین در دو مورد اخیر که ظرف ۶ ماه تمامیت ارضی ایران را بر سر جزایر سه‌گانه زیر سوال برده‌اند، خودشان نیز هیچ تلاشی برای رفع چنین ذهنیتی نکرده‌اند. در نتیجه در چنین شرایطی واقعیت این است که ما باید حواسمان جمع باشد و نگذاریم به خاطر روسیه، منافع ایران به خطر بیفتد.
امیدواریم موضع‌گیری‌های اخیر روسیه و چین علیه ایران باعث شود تا ما در سیاست خارجی خود تعادل را حفظ کنیم. البته نباید از این موضوع غافل شد که یکی از دلایل مهم چنین موضع‌گیری‌هایی علیه ایران بحث تحریم‌ها و انزوای اقتصادی ایران است. در واقع اگر ما تحریم نبودیم و روابط اقتصادی متوازنی با اروپایی‌ها داشتیم، به طور قطع اعراب نیز نمی‌توانستند پشت سر هم چنین بیانیه‌هایی را علیه تمامیت ارضی ایران صادر کنند. انزوایی که به ویژه در زمینه اقتصادی برای ایران ایجاد شده باید هر چه زودتر شکسته شود. اگر این اتفاق بیفتد، به جای اینکه ما بخواهیم به دنبال چین و روسیه باشیم، آنها به سمت ما کشیده خواهند شد. نمونه بارز چنین موضوعی را در بحث برجام شاهد بودیم؛ جایی که چینی‌ها دائم به دنبال گرفتن پروژه‌های اقتصادی در ایران بودند، اما حالا با وجود یک توافق ۲۵ساله، نزدیک به ۴ سال است که تمایلی جدی برای همکاری اقتصادی با ایران ندارند.
پس همان‌طور که تاکید کردم، اولین اولویت ما باید شکستن این مخمصه و انزوای اقتصادی و همچنین آزادسازی فضای ژئوپلیتیکی کشور باشد، زیرا وقتی تحریم هستیم دوستانمان نیز قادر به همکاری با ما نخواهند بود. این در حالی است که با خروج از تحریم و انزوای اقتصادی به طور طبیعی منشاء‌ چنین موضع‌گیری‌هایی نیز بر علیه ایران برطرف خواهد شد.
* دیپلمات پیشین و استاد دانشگاه