آثار تحولات مقرراتی و اساس بازار پایه

حدود ۱۰ سال قبل بود که از مقررات جدید بازار پایه رونمایی شده و از طریق اطلاعیه‌های فرابورس اعلام عمومی شد. این اطلاعیه‌ها تصریح می‌کرد که مقررات جدید در خرداد ۹۸ جنبه اجرایی خواهد گرفت. پس از آن داستان رنگ‌ها پیش آمد و موضوع به شهریورماه کشید.
اینک دوباره بحث تغییر و تحولات مقرراتی است که هنوز هم خیلی جا نیفتاده است.
این مطلب تلاشی است برای شناساندن بازار پایه و نقش مقررات آن در بازار کنونی که از کارشناسان و منابع مختلفی گردآوری شده است.
لذا مطالعه آن به فعالان بازار سرمایه اعم از تازه‌واردها و فعالان باقدمت‌تر، پیشنهاد می‌شود.
بازار پایه و شکل‌گیری مقررات آن
همان‌طور که از اسم بازار پایه مشخص است، این بازار با هدف کاهش دامنه نوسانات از طریق رساندن قیمت به نزدیک‌ترین حالت به نرخ پایه، تشکیل شده است. لذا سازمان بورس و اوراق بهادار نوع فعالیت و مقررات اولیه این بازار را به شورای‌عالی بورس ارجاع داد.
شورا نیز با بررسی دیدگاه فعالان این بازار مقرر کرد به جای دامنه نوسان یک ریال در روز و یک حراج هفتگی دامنه نوسان یک تا ۳ درصد در بازارهای قرمز، نارنجی و زرد و تعداد حراج‌ها حداقل هفته‌ای یک حراج باشد. همچنین قیمت‌ها و مظنه‌ها به شکل شفاف قابل نمایش و مشاهده باشد.
لذا اساس تغییر مقررات بازار پایه که تا امروز اجرایی شده، مصوبه شورای عالی بورس بوده و فقط هم به تغییر دامنه نوسان محدود شده است. گذشته از این، شکل‌گیری بازار پایه منوط به قانون برنامه پنجم توسعه مبنی بر الزام شرکت‌های سهامی عام و دارای شمولیت ثبت نزد سازمان بورس است که اجازه معامله سهام در خارج از بورس‌ها را ندارند و اگر در بورسی پذیرش نشده‌اند، باید حتما در بازار پایه قرار گیرند.
کوتاه کردن دامنه ریسک
در فرابورس ایران از سرمایه‌گذارانی که می‌خواهند به بازار پایه بپیوندند، خواسته می‌شود بیانیه ریسک را مطالعه کنند و با علم به موضوع وارد شوند تا به آنها یادآوری کند قدم به بازاری پرریسک گذاشته‌اند. با این همه در چنین بازار پرریسک و البته پرسود و پولسازی، آنجا که ابهامی در میان باشد، نهاد ناظر (سازمان بورس) تلاش می‌کند با محدودسازی دامنه نوسان، بازار را مدیریت و از ریسک سرمایه‌گذار کم کند. این معادله در نهایت به کشف قیمت صحیح میدان می‌دهد تا سرمایه‌گذاران در فضای هیجانی خریدوفروش نکنند و معاملات از قیمت‌های واقعی فاصله نگیرد.
تغییر دامنه نوسان از آغاز تا امروز
دامنه نوسان ۵ درصدی فعلی در بورس تهران از سال ۷۸ برقرار بود.
شورای عالی یا دبیرکل بورس به صورت قضاوتی این دامنه را تعیین می‌کرد اما بعد از نوسان‌های شدید در سال ۸۰ سه نوع دامنه نوسان ۱درصد، ۵/۲ درصد و ۵درصد در نظر گرفته شد. در ادامه این رقم به دفعات دستخوش تغییر شد و دامنه‌های ۲،۳، ۴، و ۵ در مقاطع زمانی مختلف در بورس تهران در نظر گرفته شد. در بازار پایه اما پیش از اصلاح مقررات، دامنه نوسان بازارهای پایه الف و ب ۱۰درصد بود. بازار پایه ج هم بدون دامنه نوسان بود که با مصوبه شورای عالی بورس دامنه نوسان بازار پایه الف(زرد) ۳درصد، بازار پایه ب(نارنجی) ۲درصد و بازار پایه ج(قرمز) یک درصد تعیین شد.
از طرفی بازار پایه بنا به دلایلی، چون حضور شرکت‌هایی که بعضا با حکم قضایی دستور انحلال آنها صادر شده بود یا شرکت‌هایی که فاقد انتشار اطلاعات به موقع برای سهامداران بودند با ریسک بالایی مواجه بود. برخی‌ نیز با به کارگیری شبکه‌های اجتماعی و مجاری غیرقانونی شروع به جوسازی برای سهام این نوع شرکت‌ها می‌کردند و همین باعث می‌شد ریسک‌های زیادی ناخواسته بر فعالان بازار تحمیل شود. به همین دلیل تصمیم بر آن شد که دامنه نوسان قیمت از ۱۰ درصد به یک، دو و سه درصد برای تابلوهای قرمز، نارنجی و زرد تقسیم‌بندی شود.
کاهش ریسک دامنه نوسان با وضع مقررات جدید
محدودیت نوسان برای بازار‌های پرریسک ضروری است زمانی که بازار با ریسک و ابهام روبه‌رو شود، آن قواعد کمک می‌کند سرمایه‌گذار در خرید و فروش دچار ضرر و زیان نشود. از طرفی دامنه نوسان روزانه قیمت سهام، مبنای تعیین قیمت نیست و در واقع قیمت سهام در بازار سرمایه به سودآوری و ارزش خالص دارایی‌های شرکت بستگی دارد. به این ترتیب اگر بتوان با افزایش دامنه نوسان قیمت سهام شرکت‌ها را افزایش داد، شرکت‌ها می‌توانند به جای افزایش تولید و بهره‌وری، تلاش خود را برای افزایش یا برداشتن دامنه نوسان قیمت مصروف کنند و از این طریق ثروت سهامداران را یک روزه بدون هیچ تغییری در سودآوری شرکت افزایش دهند. دامنه نوسان قیمت ۱۰درصدی در زمان افزایش قیمت سهام‌، رشد را تسریع می‌کند. اما در زمان افت قیمت سهام نیز می‌تواند باعث کاهش بسیار شدید در زمان خیلی کوتاه شود به نحوی که در فاصله‌ای کوتاه بخش اعظم ارزش سهام را از بین خواهد برد. بازار زرد، نارنجی و قرمز، این ریسک را تا حد قابل توجهی پایین می‌آورند .
دامنه نوسان پویا
تغییرات جدید بازار پایه اگرچه دیرهنگام اتفاق افتاد اما فشاری بود بر شرکت‌های حاضر در این بازار تا سطح شفافیت را ارتقا دهند و از این پس صورت‌های مالی خود را به موقع منتشر کنند. این روند باعث خواهد شد این شرکت‌ها جایگاه خود را ارتقا دهند و روند معاملاتی خود را بهبود بخشند. در الگوی جدید، قرار نیست با دامنه نوسان‌های دو تا سه درصد اعمالی، سود شرکت‌ها کم شود و قیمت سهام شرکت‌ها بالا یا پایین رود یعنی اگر سهمی واقعا ارزنده باشد و ظرفیت رشد را داشته باشد با همین دامنه نوسان ۳ درصدی هم می‌تواند در طول یک سال تا ۴۶۰ درصد رشد کند، چرا که در تغییرات جدید، دامنه نوسان کاملا پویاست.
آیا رشد بدون توجه به سودآوری شرکت پایدار است
گاهی استدلال می‌شود سرمایه‌گذاران به دلیل دامنه نوسان بالا در بازار پایه به این بازار آمده‌اند تا همه روزه از این بازار ۱۰درصد بازدهی بگیرند در غیر این صورت با این بازار خداحافظی خواهند کرد. روشن است که اگر قیمت سهام شرکتی بدون تغییر در سودآوری یا ارزش دارایی‌های شرکت هر روز ۱۰درصد بالا رود، حباب خواهد ساخت؛ حبابی که وقتی سهام در دست شخص دیگری است، خواهد ترکید و چون دامنه نوسان وجود ندارد، ممکن است قیمت به هر میزانی کاهش یابد آن وقت اگر تعداد زیادی از سهم‌های یک بازار مانند بازار پایه دچار چنین مشکلی شود، احتمال سقوط بازار سهام می‌رود؛ موضوعی که قطعا برای سهامدار پذیرفتنی نیست و این مطالبه برحق وجود دارد که در بازاری که شفافیت کافی نداشت، چرا ریسک کنترل نشد؟ بنابراین نهاد ناظر برای جلوگیری از بروز این اتفاقات از دستورالعمل جدید رونمایی کرد تا هم موج‌های سفته‌بازانه را بخواباند و هم ضمن شفاف‌سازی هر چه بیشتر‌، گامی موثر در کاهش ریسک‌های معامله در این بازار پولساز اما پرریسک برداشته باشد .
اصلاح قوانین بازار پایه فرابورس به دغدغه سهامداران بدل شد و نقد‌هایی به همراه داشت اما کارشناسان در این رابطه چه می‌گویند؟ افزایش شفافیت، جلوگیری از زیان‌های آتی، جلوگیری از حباب قیمتی سهام و سد مقابل کلاهبرداران فضای مجازی مهم‌ترین فاکتورهای قوانین جدید بازار پایه فرابورس است که از سوی کارشناسان بازار سرمایه عنوان شد. همچنین به گفته کارشناسان بورس کشور فرآیند اطلاع‌رسانی اجرای قوانین جدید بازار پایه از ماه‌ها قبل آغاز شده بود و سهامداران فرصت لازم برای خروج از این بازار را داشتند.
نقدشوندگی به جای کم‌نوسانی
یکی از این کارشناسان اعتقاد دارد: هدف از راه‌اندازی بازار پایه، نوسان قیمت نیست بلکه هدف اصلی، نقدشوندگی سهم است. علیرضا کدیور می‌افزاید: اما در ماه‌های اخیر نوسان‌های زیادی در این بازار اتفاق افتاد و این نوسان‌ها در سهامی بود که طی دو سال، صورت مالی خود را به بازار منعکس نکرده‌اند و از شرایط مطلوبی نیز برخوردار نبودند و به نظر می‌رسد به واسطه کانال‌های تلگرامی رشد غیرمنطقی را تجربه کردند.
وی ادامه داد: سهامداران در این بازار، مسیر اشتباهی را در پیش گرفته بودند. صورت‌های مالی تعدادی از شرکت‌های بازار پایه از نظر حسابرس مردود است اما سرمایه‌گذاران سهام این شرکت‌ها را در قیمت‌های بالا خریداری می‌کردند و سازمان بورس، به درستی جلوی این مسیر را گرفت.
قانون جدید، مانع سفته‌بازی
کارشناس دیگری با تاکید بر اینکه قانون جدید بازار پایه، مانع فعالیت سوداگرانه و سفته‌بازی عده‌ای از فعالان بازار است، می‌افزاید: در قوانین جدید، امکان دستکاری قیمت و رشد بدون پایه و اساس شرکت‌ها کاهش یافته است.
حمیدرضا مهرآور ادامه می‌دهد: اتخاذ چنین تصمیمی در این زمان کار صحیحی بوده که باید پیش از این اتفاق می‌افتاد، زیرا از ضرر و زیان افرادی که از تجربه و دانش مالی بالایی برخوردار نیستند و در بازار «تازه‌وارد» تلقی می‌شوند جلوگیری می‌کند. قانون جدید بازار پایه موجب می‌شود تا سهامداران تازه‌وارد و سرمایه‌گذاران خرد در بورس، مشکلات تلخ گذشته را مجددا تجربه نکنند. این در حالی است که بازار پایه، امکان معامله و نقدشوندگی برای سهام شرکت‌هایی را فراهم کرده است که الزامات پذیرش در بازارهای اصلی را ندارند.یکی دیگر در خصوص قوانین جدید بازار پایه فرابورس می‌گوید: آن دسته از سهامدارانی که اسیر جو و هیجانات شده‌اند و براساس توصیه این و آن در فضای مجازی به بازار پایه وارد شده‌اند و بدون تحلیل خرید کرده‌اند هم‌اکنون نگران سود سرمایه خود هستند.مصطفی امیدقائمی می‌افزاید: به این دسته از سهامداران هم توصیه می‌کنم صبوری به خرج دهند و در انتظار بازگشت سرمایه خود باشند به این دلیل که این تغییر قوانین مانعی برای سودرسانی سهم شما نمی‌شود و تنها زمان سودرسانی را طولانی می‌کند اما این روند باید درس عبرتی باشد تا بدون اطلاع و تحلیل هیچ سهمی را خریداری نکنند.
وی ادامه می‌دهد: اگر با تحلیل و مطالعه دقیق اطلاعات سهم شرکت مورد نظر خود وارد بازار پایه شده‌اید و سرمایه‌گذاری کرده‌اید که تغییر قوانین برای شما جای نگرانی ندارد به این دلیل که این قوانین سود شما را کاهش نداده‌اند بلکه فقط زمان رسیدن به سود شما را طولانی کرده‌اند.
جوگیر نشوید!
آن یکی ضمن بیان اینکه اصلاح قوانین بازار پایه تصمیم درستی بود اظهار می‌دارد: حتی باید قوانین بیشتر از این اصلاح شود.
سیدمصطفی صفاری عنوان می‌کند: اعمال قوانین جدید در بازار پایه هیچ ارتباطی به ارزش ذاتی سهام ندارد و دلیل اصلی زیان سهامداران در بازارها به ویژه بازار پایه، کانال‌های غیرقانونی و سیگنال فروش‌ها هستند.
وی ادامه می‌دهد: شرکت‌های بازار پایه حجم‌های کوچکی دارند و در نتیجه امکان دستکاری قیمت‌ها در سهام این شرکت‌ها وجود دارد. در این شرایط برخی از طریق کانال‌های غیرقانونی و سیگنال‌فروشی و با سوءاستفاده از رفتار هیجانی افراد تازه‌وارد، بازارسازی می‌کردند. رفتار هیجانی افراد تازه‌وارد و غیرحرفه‌ای که متاسفانه مستقیم به بازار سرمایه وارد شده‌اند در کنار سیگنال غیرواقعی کانال‌های غیرقانونی پدیده صف تقاضا را رقم زدند و بسیاری از منابع به بازار قرمز هدایت شد و این موضوع عامل واقعی زیان است.
او می‌افزاید: قوانین بازار پایه با هدف هشدار به سهامداران تدوین شده و نشان‌دهنده میزان ریسک این بازار است. بازار پایه ریسک بالایی دارد و اتفاقا قوانین جدید ابزار مدیریت این ریسک هستند.
این محدودیت ضروری است
یک استاد دانشگاه هم ضمن بیان اینکه تغییرات در بازار پایه از جنس قواعد بازار بوده و به منظور ایجاد شفافیت و کشف قیمت مناسب‌تر در دادوستد سهام است، می‌افزاید: زمانی که بازار با ریسک و ابهام روبه‌رو شود قواعد کمک می‌کند سرمایه‌گذار در خرید و فروش دچار ضرر و زیان نشود.
حسن قالیباف‌اصل تاکید دارد: محدودیت نوسان برای بازارهای پر ابهام ضروری است.
وی خاطرنشان می‌کند: در بازارهای پرریسک، جایی که ابهام وجود داشته باشد ناظر در تلاش است دامنه نوسان را محدود کند تا بازار به دور از هیجان و تدریجی کشف قیمت را انجام دهد.
به گفته قالیباف شرکت‌های بزرگ و با شفافیت مناسب در بورس تهران پذیرفته شده‌اند و شرکت‌هایی که به دلیل ابهام، شرایط پذیرش در بورس تهران و بازار اصلی فرابورس را نداشتند و یا از بازار اصلی بورس و فرابورس اخراج شدند در بازار پایه حضور دارند. در واقع مهمترین دلیل تشکیل بازار پایه بحث نقدشوندگی بود و کسب بازدهی هدف این بازار نیست. فلسفه راه‌اندازی این بازار کمک به سهامداران برای تداوم جریان نقدشوندگی است.
مهدی محمودرباطی هم تاکید دارد: زمانی که دامنه نوسان محدود شود و تغییرات رگولاتوری در بازارهای مختلف از طرف سازمان بورس و شرکت فرابورس اعمال شود، تاثیری بر ارزش سهام ندارد. در بلندمدت سهام به سمت ارزش ذاتی خود حرکت می‌کند، البته قیمت سهام مقوله‌ای متفاوت با ارزش سهام است و قیمت به ویژه در کوتاه‌مدت برآیندی از احساسات معامله‌گران، اخبار و اتفاقات خارج از بورس و دستورالعمل‌های اعمال شده از طرف نهاد قانونگذار بر بازار است.
وی ادامه می‌دهد: در شرایط به وجود آمده در بازار پایه به قطع و یقین باید یکبار این اتفاق می‌افتاد و محدودیت‌هایی برای این بازار وضع می‌شد. درباره تدریجی بودن اجرای این قوانین نیز باید گفت که در سه تا چهار ماهه گذشته فرابورس اطلاعیه داده بود و اعلام کرده بود که این اقدام در حال وقوع است.
بیش از بازار پایه؛ بنیان سهام مهم‌اند
عظیم ثابت هم اعتقاد دارد که محدودیت دامنه نوسان حتی باید پیش از این ایجاد می‌شد.
وی اعتقاد دارد: بسیاری از سهم‌ها در این بازار به لحاظ بنیادی وضعیت مناسبی ندارند و علت انتقال آنها به بازار پایه هم همین ابهامات و مشکلات ساختاری بوده است و با توجه به اینکه جذابیت بازار پایه برای سهامداران خرد بالاست و خیلی‌ها بدون مطالعه و تحلیل به سمت این بازار می‌آیند، در شرایطی که بازار خوب نباشد، زیان‌ها هم بیشتر متوجه این افراد می‌شود .
وی ادامه می‌دهد: بنیاد سهم مهم‌ترین فاکتوری است که باید در معاملات لحاظ شود.
ثابت ادامه می‌دهد: معمولا بحث تحلیل تکنیکال که مطرح می‌شود، می‌گویند این روش، زمان ورود و خروج مناسب به یک سهم را نشان می‌دهد اما واقعیت این است که اصل، بنیان سهم و طرح توسعه و ارزشی بودن سهم است، بنابراین، نباید نگران دامنه نوسان بود و با توجه به ارزیابی‌ها‌ و محل قرارداشتن در یکی از تابلوهای سه‌گانه تصمیم گرفت. وی در همین حال می‌افزاید: بازارهای موازی بازار سرمایه به دلیل شرایط اقتصاد جذابیت کمتری دارند. بازار سهام در شرایط جدید اقتصاد به طور متوسط روزانه ۱۰ درصد نوسان دارد و این نکته چیزی از جذابیت بورس و سرمایه‌گذاری در بازار سهام نمی‌کاهد.
وی اضافه می‌کند: یک نکته بسیار مهم وجود دارد، آن هم تثبیت نقدینگی در بورس است. تثبیت نقدینگی وضعیت موجود را پایداری بیشتری می‌بخشد و از زیان تازه‌‌واردها جلوگیری می‌کند.
کنترل ریسک بر محدودیت نوسان ارجح است
فعال دیگری در بازار سرمایه با تاکید بر اینکه تنها بازار نقدشونده که می‌توان ریسک آن را کنترل کرد، بازار سرمایه است، می‌گوید: برخی از شرکت‌ها در بازار پایه روندی رو به اضمحلال داشتند و از گردونه توجیه اقتصادی خارج شده بودند و مقام ناظر با اجرای دستورالعمل جدید افراد را به نوعی از این موضوع آگاه کرد و سبب شد منابع به سمت بازارهای کم‌ریسک‌تر در بورس و فرابورس روانه شود.
فردین آقابزرگی ادامه می‌دهد: با اعمال قانون جدید بازار پایه، اینکه منابع از بازار سرمایه خارج می‌شود به هیچ عنوان صحیح نیست و تصمیم درستی درباره بازار پایه اتخاذ شد و قطعا بازار پایه بدون اعمال قوانین جدید زیان‌آور بود.
اهمیت مشروعیت معاملات
یکی از اعضای شورای عالی بورس هم می‌گوید: عملیاتی شدن دستورالعملی ناظر بر حفظ سرمایه سهامدارانی که در بازار پایه سرمایه‌گذاری کرده‌اند، حائز اهمیت اول است.شاهین چراغی می‌افزاید: پیش از این نیز اطلاع‌رسانی لازم برای خروج سهامدارانی که تمایل به فروش سهام بازار پایه خود داشتند، داده شده بود تا این گروه از سهامداران فرصت کافی برای این کار را داشته باشند که برای اجرایی شدن دستورالعمل جدید با مشکلی مواجه نشوند.
این عضو شورای عالی بورس در خصوص تایید کمیته‌ فقهی در این زمینه گفت: بازنگری قوانین بازارپایه فرابورس با تایید کمیته فقهی انجام شده و اجرایی می‌شود تا التزام‌بخشی برای بازار سرمایه داشته باشیم.
وی می‌افزاید: حسب دستور وزیر اقتصاد و برای جلوگیری از تضییع حقوق سهامداران نیز نظرات تمام فعالان بازار گرفته شد و اجرای دستورالعمل نیز به تعویق افتاد تا سهامداران فرصت لازم برای خروج از سهام بازار پایه را داشته باشند.
بازار پایه پایگاه فعلی ورشکسته‌ها
فرهنگ حسینی در نظراتی متفاوت می‌گوید: ماهیت شرکت‌های حاضر بازار پایه عمدتا شرکت‌های غیرشفاف در کنار شرکت‌های زیان‌ده، غیرفعال یا ورشکسته است و در بازارهایی که شفافیت کاملی وجود ندارد، ایجاد دامنه نوسان مناسب در کنار مواردی در زیرساختار بازار مانند محدودیت تعدادی خرید یا فروش می‌تواند به جلوگیری از رشد غیرمنطقی قیمت‌ها کمک کند.
وی این شرکت‌ها را بسیار پرریسک دانسته و می‌افزاید: از سال ۹۶ دسترسی معامله‌گران عادی از طریق سامانه آنلاین به این بازار میسر شده است، از این رو با الگوهای رفتاری و تهییج سهامداران و رفتار توده‌وار، شاهد رشد قیمت غیراصولی در برخی از این نمادها بودیم؛ این شرکت‌ها به دلیل کوچک بودن، تحت‌تاثیر فشار پول رشد کردند. موضوعی که با واقعیت‌های بخش واقعی اقتصاد کشور و همچنین وضعیت سودآوری و ارزش ذاتی شرکت‌ها سازگاری نداشت.
مجتبی معتمدنیا هم با بیان اینکه اکثر شرکت‌های حاضر در بازار پایه از سرمایه کمی برخوردارند، می‌گوید: با توجه به وجود سرمایه کم در بازار پایه می‌توان با حجم قابل توجهی از سرمایه یک جریان معاملاتی را روی برخی از سهم‌ها ایجاد کرد.
وی می‌افزاید: در این شرایط ممکن است در کوتاه‌مدت سهم‌ها با رشد چشمگیری همراه شوند اما بعد از مدتی سهامداران متضرر و این ضرر دامن کل بازار را خواهد گرفت.
وی با تاکید بر اینکه اصلاح قوانین بازار پایه باید به طور حتم اجرا می‌شد، ادامه داد: هیجان در این بازار به اوج می‌رسد و توجه افرادی که در بازار سهادار نبودند به سمت سرمایه‌گذاری در سهام مورد نظر جلب می‌شود این درحالی است که نسبت به میزان دارایی شرکت اطلاعات کافی وجود ندارد.
در خصوص روند مقررات بازار پایه فرابورس با رییس سازمان بورس و اوراق بهادار جلسات مفیدی داشتیم و به این نتیجه رسیدیم که وضع مقررات بازار پایه نیاز امروز بازار پایه است.
گزارش‌خواهی مجلس
یک نماینده مجلس هم با ورود به موضوع بیان می‌کند: به دلیل اعتراضات برخی از سهامداران نسبت به تغییر مقررات بازار پایه فرابورس هفته گذشته جلسه‌ای با دکتر شاپور محمدی، رییس سازمان بورس و اوراق بهادار برگزار شد. در این جلسه رییس سازمان بورس در خصوص روند افسارگسیخته نوسان قیمت سهام شرکت‌های موجود در بازار پایه گزارشی ارائه کردند و نسبت به این بازار، اطلاعات کاملی را ارائه دادند.
معصومه آقاپورعلیشاهی، نماینده مجلس و عضو کمیسیون اقتصادی نیز در گفت‌و‌گویی با پایگاه خبری بازار سرمایه با بیان این مطلب می‌گوید: واقعیت امر این است که این قانون باید در سال‌های گذشته عملیاتی می‌شد تا مانعی برای افزایش قیمت‌های افسارگسیخته شود. اما معتقدم جلوی ضرر را باید گرفت. وضع این قوانین ممکن است اعتراضاتی را به همراه داشته باشد اما در آینده سهامدارانی که بابت همین روند رو به رشد قیمت سهام شرکت‌های بازار پایه سودهای هنگفتی به دست آورده‌اند، با ضرر مواجه می‌شدند و بابت تعلل فرابورس، در وضع قوانین بازدارنده، شکایت می‌کردند.