FATF؛ شاه کلید توسعه روابط

گروه بازرگانی- صادرات ایران در سال ۱۳۸۰ تقریبا ۱۴۵‌میلیون‌دلار بود و در سال ۱۳۸۴ با اولین جهش به یک‌میلیارد و ۲۲۴‌میلیون‌دلار رسید و در سال‌های بعد با شیبی مناسب به دو‌میلیارد و ۷۶۲‌میلیون‌دلار رسیده است. جهش دوم صادرات ایران به عراق به سال ۱۳۸۸ برمی‌گردد و صادرات چهار‌میلیارد و ۵۶۰‌میلیون دلاری رخ داده است. سومین جهش صادرات به عراق، ضمن حفظ مسیر رشد، در سال ۱۳۹۱ بود که صادرات کشورمان در این سال به ۶‌میلیارد و ۳۳۷‌میلیون‌دلار رسید و جهش آخر نیز در سال ۱۳۹۷ با ۸‌میلیارد و ۹۹۰‌میلیون‌دلار بوده است که همچنان در این محور، صادرات غیرنفتی در حال انجام است.
از این رو پیوند اقتصاد ایران و عراق حتی در دولت سیزدهم که سیاست همسایگی را در اولویت راهبرد خود در سیاست خارجی قرار داده بود، به صادرات گاز و برق محدود شد و این موضوع در سال‌های اخیر نیز ادامه داشت. آمارهای منتشر شده نشان می‌دهد که در سال گذشته، کشور عراق در رتبه اول مقاصد صادراتی ایران در میان کشورهای همسایه قرار داشته است. امارات، ترکیه و پاکستان نیز در رتبه‌های بعدی مقاصد صادراتی ایران در میان کشورهای همسایه بوده‌اند. صادرات ایران به عراق در ۱۲ ماهه سال ۱۴۰۲ بدون احتساب گاز ۷‌میلیارد و ۲۹۸‌میلیون‌دلار و با احتساب گاز ۹‌میلیارد و ۲۱۶‌میلیون‌دلار بوده است. همچنین لازم به اشاره است که صادرات ایران به عراق بدون احتساب گاز از نظر ارزش ۱۳‌درصد و از نظر وزن ۱۶‌درصد افزایش نشان می‌دهد. بااین وجود، صادرات ایران به عراق با احتساب گاز طبیعی از نظر ارزشی ۱۰‌درصد و از نظر وزنی ۳‌درصد کاهش نشان می‌دهد. گفته می‌شود دلیل اصلی کاهش صادرات کلی به عراق، افت صادرات گاز طبیعی به این کشور طی مدت مذکور یا عدم به‌روزرسانی آمار صادرات این محصول بوده است. بررسی سبد کالاهای صادراتی ایران به عراق نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۲ گاز طبیعی با یک‌میلیارد و ۹۱۷‌میلیون دلار، میله‌های آهنی یا فولادی ۷۰۳‌میلیون دلار، کاشی و سرامیک با ۱۸۸‌میلیون دلار، شمش از آهن و فولاد با ۱۸۶‌میلیون دلار، در صدر بوده و همچنین لوازم سرمیز و آشپزخانه پلاستیکی با ۹۳‌میلیون دلار، لوازم خانه‌داری و پاکیزگی از مواد پلاستیکی با ۹۰‌میلیون دلار، اوره با ۸۲‌میلیون دلار، هندوانه با ۸۱‌میلیون دلار، شیرخشک اطفال با ۷۸‌میلیون دلار، پنیر با ۷۸‌میلیون دلار، صفحه از پلیمر اتیلن با ۶۷‌میلیون دلار، کولرآبی با ۶۶‌میلیون‌دلار از جمله مهم‌ترین محصولات صادراتی ایران به عراق بوده است.
واردات ایران از عراق نیز در سال ۱۴۰۲ حدود ۵۸۰‌میلیون‌دلار بوده است که نسبت به سال ۱۴۰۱ (۲۶۳‌میلیون دلار) حدود ۱۸۰‌درصد افزایش را نشان می‌دهد. بسیاری از کارشناسان و فعالان اقتصادی موانع توسعه تجارت با عراق را در دو سطح دولتی و خصوصی تقسیم می‌کنند؛ در سطح دولتی گفته می‌شود که با وجود راهبرد کلی و کلان دولت و نظام برای توسعه مناسبات اقتصادی با عراق و فراهم شدن شرایط بسیار مناسب سیاسی و امنیتی برای گسترش این مناسبات، بسیاری از دستگاه‌های دست‌اندرکار به اهمیت بازار عراق و یا برنامه‌ریزی و تلاش برای ایجاد زیرساخت‌های مناسب توسعه روابط تجاری با این کشور و استفاده از فرصت‌های اقتصادی در این کشور اهتمام و توجه لازم را نشان نمی‌دهند.
در سطح بخش خصوصی نیز می‌توان به عدم برنامه‌ریزی تشکل‌های خصوصی مرتبط جهت بهره‌برداری از فرصت‌های توسعه روابط تجاری با عراق و همچنین عدم تلاش و برنامه‌ریزی در زمینه فرهنگ‌سازی و آموزش اعضای خود یا انجام مطالعات تخصصی بازار و اطلاع‌رسانی و تبادل هیات‌های تجاری و حضور فعال و حرفه‌ای در رویدادهای تجاری مانند نمایشگاه‌های عراق… از یکسو و همچنین عدم رعایت اصول حرفه‌ای بازاریابی و تجاری و اخلاق تجاری توسط بنگاه‌ها و تجار دو طرف از سوی دیگر از دیگر مشکلات و موانع توسعه روابط تجاری ایران و عراق است‌.
FATF به تداوم تجارت با عراق
کمک می‌کند
این در حالی است که عضو هیات‌مدیره اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق امیدوار است که دولت جدید به حل مشکل اف‌ای‌تی‌اف اهتمام ورزد تا نرخ هزینه‌های مبادله پول در تجارت با عراق که گاه تا ۲۰‌درصد ارزش کل صادرات را دربر می‌گیرد، کاهش یابد.
محمدمهدی رییس‌زاده، عضو هیات‌مدیره اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق شاه‌کلید توسعه تجارت ایران و عراق را خروج ایران از فهرست سیاه اف‌‌ای‌تی‌اف دانست. وی در توضیح بیشتر در این باره گفت: در موضوع تجارت ایران و عراق مجاورت جغرافیایی دو کشور امتیازی برای ایران است و وجود مرز طولانی و برقراری چندین گذرگاه مرزی با این کشور سبب شده، عراق یکی از اصلی‌ترین بازارهای صادراتی کالاهای ایرانی به شمار آید و اگر اتصال ریلی با بندر فاو در بصره هم برقرار شود جریان انتقال کالا بین دو کشور تسهیل و تقویت می‌شود.
وی افزود: از سوی دیگر ایرانی‌ها و عراقی‌ها قرابت فرهنگی و مذهبی دارند و مجموع این امتیازات شانس حضور ایران را در بازار عراق در مقایسه با دیگر رقبا افزایش داده است و در همین حال عراق می‌تواند در شرایط تحریم ایران واسطه‌ای برای تجارت کشور با بازارهای دورتر باشد اما آنچه در تجارت ایران با همه مقاصد صادراتی از جمله عراق چالش‌ساز شده قرارگیری ایران در لیست سیاه اف‌ای‌تی‌اف و مشکلاتی است که در تبادلات مالی ایران و دیگر نقاط جهان وجود دارد و چون عراق به دلایل یادشده مقصد تجاری مهمی برای ایران به شمار می‌آید این چالش در تجارت با عراق به طور برجسته‌تری نمایان است.
رییس‌‌زاده ادامه داد حضور محصولات ایرانی در عراق می‌تواند از آنچه اکنون هست پررنگ‌تر باشد اما به اذعان ایرانی‌هایی که در عراق فعالیت تجاری دارند تا سال گذشته ایرانی‌ها می‌توانستند با اتخاذ روش‌هایی تحریم‌ها را دور بزنند و در ازای کالایی که صادر می‌کنند به‌دلار دست یابند و با توجه به اینکه حجم مبادلات‌دلار آمریکا در دنیا ‌درصد بالایی را به خود اختصاص می‌دهد این کشور در جنگ‌های اقتصادی می‌تواند غالب باشد و حتی اقتصادهای بزرگی مانند چین و روسیه هم در رویارویی اقتصادی با آمریکا به چالش کشیده می‌شوند.
وی خاطرنشان کرد در همین حال از سال گذشته نفوذ آمریکا در اقتصاد و بازار عراق تشدید شده و این اتفاق هزینه تجارت ایرانی‌ها با عراقی‌ها را به طور چشمگیری افزایش داده است، ایرانی‌ها پیش از این اتفاق می‌توانستند با اختلاف قابل تحملی تسعیر به‌ دلار را انجام دهند اما با سیطره آمریکا بر بازار عراق، عراقی‌ها در تجارت با ایرانی‌ها محتاط شده‌اند و تسعیر دینار به‌دلار برای ایرانی‌ها سخت‌تر و هزینه‌برتر شده زیرا فاصله تسعیر دینار به‌دلار زیادشده و حاشیه سود بازرگانان ایرانی فعال در عراق به اندازه‌ای بالا نیست که بتوانند اختلاف نرخ رسمی ‌دلار را در عراق با نرخ‌ دلار در بازار آزاد را پوشش دهند بنابراین از این موضوع می‌توان به عنوان تهدیدی برای صادرات کالاهای ایرانی به عراق یاد کرد و آن را مانع رشد صادرات دانست.عضو هیات‌مدیره اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق تصریح کرد امیدواریم دولت جدید به حل مشکل اف‌ای‌تی‌اف اهتمام ورزد تا نرخ هزینه‌های مبادله پول که گاه تا ۲۰‌درصد ارزش کل صادرات را دربرمی‌گیرد کاهش یابد. رییس‌‌زاده اظهار کرد پیشتر ایرانی‌ها می‌توانستند با تهاتر کالا تجارت با عراق را پیش ببرند اما اکنون دامنه تهاتر به شمار محدودی از محصولات غذایی و دارویی کاهش یافته و در واقع سیستم تهاتر جایی کارآمد است که دو کشور کالاهای موردنیاز یکدیگر را داشته باشند و میان ارزش اقلام تهاترشده توازن
برقرار باشد.
این عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران در پاسخ به این سوال که عزم عراق به توسعه و تقویت تولید داخل می‌تواند تهدید دیگری برای صادرات ایران به این کشور محسوب شود، گفت: هر کشوری منافع ملی خود را دنبال می‌کند و منافع هر سرزمینی اقتضا می‌کند بستر لازم برای تقویت تولید را با جذب سرمایه‌گذار خارجی و استفاده از انواع فاینانس‌ها فراهم آورد، عراق هم از این قاعده مستثنا نیست و موضوع خودکفایی در آن ساری و جاری است.
با این حال در اتاق بازرگانی ایران و عراق شاهد هستیم که عراقی‌ها از همکاری صنعتی با ایرانی‌ها استقبال می‌کنند و اکنون نیز شماری از صنایع ایرانی در عراق مستقر و مشغول به تولید هستند که بارزترین آنها صنایع لبنی به شمار می‌آیند بنابراین تقویت صنایع عراق و خودکفایی عراق در تولید برای صادرات ایران نه‌تنها تهدید نیست که می‌تواند به همان دلیل قرابت جغرافیایی و فرهنگی فرصت به شمار آید با این حال حتی صنایع ایرانی مستقر در عراق هم از پیامدهای قرارگیری ایران در لیست سیاه اف‌ای‌تی‌اف متاثر شده‌اند بنابراین هر آنچه می‌تواند روابط اقتصادی ایران و همسایه غربی‌اش را تهدید کند به موضوع اف‌ای‌تی‌اف گره خورده است.
وی در نهایت تصریح کرد: توجه داشته باشید که اقتصاد عراق تحریم نیست و به همین دلیل درآمدهای نفتی آن از ایران هم بیشتر است در حالی که جمعیت کمتری نسبت به ایران دارد.